Blog

Lorem ipsum dolor set atsonic

  • Bart Verbrugh, de Martin Bosma van het GPV?

    0

    Tweede Kamer debat, Verbrugh (GPV) interpelleert over defensienota - NL-HaNA 2.24.01.05 0 927-2634 WM239.jpg

    Door: Ewout Klei

     

    Opnieuw gerommel in de PVV. Geert Wilders heeft geprobeerd de publicatie van Martin Bosma’s boek Handlangers van de ANC-apartheid tegen te houden, een boek dat uiteindelijk niet werd gepubliceerd bij Prometheus omdat de uitgeverij er geen heil in zag. Wilders is dolblij, omdat hij niet met het blanke apartheidsregime geassocieerd wil worden.

    Het manuscript van Bosma’s ongepubliceerde boek is handen van de redactie van het NRC-Handelsblad. Bosma betoogt in zijn boek dat Nederland een nieuw Zuid-Afrika dreigt te worden, waar blanken fungeren als ‘proefkonijnen in een multicultureel laboratorium’. Bosma noemt de politiek van het African National Congress (ANC) ‘politiek-correct racisme’ en omschrijft deze partij verder als communistisch, gewelddadig en corrupt. Nederland wacht volgens Bosma hetzelfde lot als Zuid-Afrika, waar de blanken tegenwoordig tweederangs burgers zouden zijn:

    ‘Want de essentie van de progressieve ideologie is (…) dat die ons wil doen verzoenen met onze ondergang (…). Wat links heeft willen betekenen voor Zuid-Afrika wil het ook dolgraag Nederland aandoen. (…) De Afrikaners, dat zijn wij. De Afrikaners van vandaag zijn de Nederlanders van over vijftig of honderd jaar.’

    Martin Bosma is uiteraard niet de enige in Nederland die zich zeer verbonden voelt met de blanke Afrikaners en het blanke apartheidsbewind van weleer. Extreem-rechtse actiegroepen als Voorpost en de Identitair Verzet doen dat ook. Toen ANC-leider Nelson Mandela op 5 december 2013 overleed herdoopten actievoerders van Identitair Verzet de Mandelabrug in Utrecht tot ‘Moordenaarsbrug’.

    Van 1948 tot 1994 kende Zuid-Afrika de apartheid. De zwarten waren tweederangs burgers. Ze mochten niet stemmen en mochten in bepaalde gebieden niet komen. Ook werden ze uit hun huizen gezet en weggestopt in de zogenoemde ‘thuislanden’, de armste gebieden van Zuid-Afrika. In de jaren vijftig bestond er in Nederland veel begrip voor de apartheidspolitiek. De blanke Afrikaners waren immers afstammelingen van de Nederlanders die Zuid-Afrika vanaf de zeventiende eeuw koloniseerden. In de jaren zestig veranderde de stemming in Nederland. Het apartheidsregime werd veroordeeld als racistisch.

    Ook in gereformeerde kringen, waar van oudsher de meeste sympathie voor de Afrikaners bestond, werd men kritisch. Felle criticasters van de apartheid waren Siewert Bruins Slot van het dagblad Trouw en Jan Nico Scholten, Tweede Kamerlid van de Antirevolutionaire Partij (en later het CDA). Alleen de gereformeerden die in de jaren zestig en zeventig trouw bleven aan het erfdeel der vaderen – de rechtervleugel van de ARP en de kleine christelijke partijen – bleven de apartheid door dik en dun steunen.

    De meest overtuigde apartheidsapologeet in de jaren zestig en zeventig was misschien wel Bart Verbrugh, ideoloog van het Gereformeerd Politiek Verbond (GPV). Verbrugh was van 1939 tot 1945 in Indië geweest en vond het zeer vanzelfsprekend dat niet-blanken een ondergeschikte positie in de samenleving hadden. Toen hij terugkeerde naar Nederland trok hij fel van leer tegen de dekolonisatie en wilde hij dat de laatste restjes koloniaal bezit – Nieuw Guinea en Suriname – voor het Koninkrijk der Nederlanden bleven behouden. In de jaren vijftig was Zuid-Afrika nog niet bij Verbrugh in beeld. Hij kreeg pas belangstelling voor het land toen Zuid-Afrika in de jaren zestig internationaal zwaar onder vuur kwam te liggen. De blanke Afrikaners waren naast stamverwanten ook ideologische verwanten: ze wilden net als de vrijgemaakt-gereformeerden van het GPV hun eigenheid beschermen tegen de boze buitenwereld. Waar het GPV zich bedreigd voelde door de ontkerkelijking en de verdere Europese integratie (in 1963 ging het GPV de verkiezingen in onder de leus ‘Den vaderland getrouwe’), daar verzetten de blanke Afrikaners zich tegen het oprukkende zwarte nationalisme en communisme. Daar kwam nog bij dat het blanke Zuid-Afrika een christelijk land was met een christelijke grondwet. Verbrugh wilde in Nederland ook een christelijke grondwet, ten einde de christelijke identiteit van het Nederlandse volk te beschermen tegen het gevaar van secularisatie (de ChristenUnie, waarin het GPV in 2000 is opgegaan, streeft trouwens ook nog steeds naar een christelijke grondwet).

    In 1976 leidde Verbrughs pro-apartheidsstandpunt tot een pijnlijke confrontatie met Ed van Thijn, fractievoorzitter van de Partij van de Arbeid. Aanleiding van deze confrontatie in de Tweede Kamer was het besluit van het kabinet-Den Uyl om aan Zuid-Afrika geen kernreactoronderdelen te leveren. Volgens Verbrugh was dit besluit genomen met een anti-apartheidsmotief. De Nederlandse regering zou voorstander zijn van een ‘sterk gemengde cultuurstaat’ in Zuid-Afrika, iets waar Verbrugh op tegen was. Vervolgens probeerde hij duidelijk te maken dat het in Zuid-Afrika niet zou gaan om een ‘rassenprobleem’ maar om een ‘cultuurprobleem’. Apartheid draaide volgens Verbrugh om gebiedsscheiding als gevolg van cultuurscheiding en had in principe niets te maken met de verschillen tussen rassen. Dat het pleidooi van Verbrugh puur theoretisch was bleek uit het betoog van de GPV-theoreticus zelf, want hij maakte enkele kritische opmerkingen over zwarte nationalisten. Niettemin vond Verbrugh dat een ieder die zich aan de heersende cultuur wilde aanpassen de kans moest krijgen om daarin te worden opgenomen. Een zwarte zou volgens Verbrugh in theorie deel kunnen worden van de blanke gemeenschap. Verbrugh probeerde zo alle schijn van racisme te vermijden.

    Verbrughs uiteenzetting werd door Van Thijn wel als racistisch betiteld, omdat Verbrugh ondanks zijn vertoog het Zuid-Afrikaanse regeringsbeleid bleef verdedigen: ‘Ik heb nog nooit zo’n racistisch betoog in deze Kamer gehoord. (…) Ik heb mij tijdens het betoog van Verbrugh tot het uiterste moeten beheersen om niet hetzij naar de interruptiemicrofoon te snellen, hetzij de Kamer te verlaten.’ Hierop snelde de fractievoorzitter van het GPV, Pieter Jongeling, zijn fractiegenoot te hulp en zei dat de PvdA-fractievoorzitter niet hard kon maken dat Verbrughs betoog racistisch was. Van Thijn, inmiddels weer wat afgekoeld, antwoordde dat het verhaal van Verbrugh niet geloofwaardig was. In Zuid-Afrika vielen cultuur en ras immers samen. CPN-leider Marcus Bakker wees vervolgens op de racistische huwelijkswetgeving in Zuid-Afrika, waar het blanken en zwarten verboden was om met elkaar te trouwen. Verbrugh antwoordde dat hij hierover niet had gesproken, laat staan dat hij dit goedkeurde.

    De pijnlijke confrontatie tussen Verbrugh en Van Thijn werd een paar weken later becommentarieerd door de Volkskrant. Verbrugh behoorde volgens deze krant tot de ‘goedwillende, doch misleide christenen’. ‘Zij kunnen niet zien wat er ginds werkelijk gebeurt, omdat zij, emotioneel gebonden aan Zuid-Afrika, tot elke prijs met de stam- en geloofsverwante blanken willen blijven praten’.

    Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1977 werd Verbrugh de nieuwe lijsttrekker van het GPV. Jongeling ging met pensioen. Het verkiezingsprogramma van het GPV heette ‘Toekomst van Nederland’. In zijn verkiezingsprogramma keerde het GPV zich niet alleen tegen abortus en pornografie, maar ook tegen de multiculturele samenleving. Gastarbeiders moesten remigreren naar het land van herkomst. In het orgaan Vrede en Vrijheid van de Stichting voor Nationaal Christelijke Politiek, een beweging voor GPV-sympathisanten, trok Verbrugh bovendien expliciet de vergelijking tussen Nederland en Zuid-Afrika:

    ‘We hebben kritiek op onze mede-Nederlanders, die het zo hoog in de bol hebben, dat ze hun neus ophalen voor het zware en vuile werk, dat in ons land moet worden gedaan (ploegenarbeid, schoonmaakdiensten), en ermee akkoord gaan dat dit door Turken, Marokkanen, Spanjaarden en Italianen wordt verricht. We zouden een Nederlands beleid toejuichen, dat erop gericht is deze arbeid weer in de handen van ons eigen volk te brengen, om zo het ontstaan van een heterogene cultuur in ons land te voorkomen (b.v. een moslim-cultuur naast de verzwakte christelijke cultuur). Op dezelfde manier zouden we een Zuidafrikaans beleid toejuichen, dat erop gericht is arbeidskrachten van de “Bantoes” te vervangen door die van de Afrikaanders.’

    In de jaren tachtig was Verbrugh betrokken bij de Oranjewerkers. Deze groep van blanke Zuid-Afrikaners onder leiding van Hendrik Verwoerd junior, de zoon van wijlen president Hendrik Verwoerd, begrepen dat het apartheidsregime op instorten stond. Om de dreigende Apocalyps voor te zijn deden ze een vlucht naar voren: ze wilden een thuisland voor blanke Afrikaners vormen waar zij zelf het werk deden. De Oranjewerkers brachten kortom het monoculturele ideaal van Verbrugh in de praktijk. Hun plan voor een blank thuisland mislukte echter begin jaren negentig: Zuid-Afrika werd een multiculturele staat.

    Eén van de drijvende krachten achter de Oranjewerkers was de conservatieve calvinistische theoloog Carel Boshoff, de schoonzoon van Hendrik Verwoerd senior. Boshoff was in 1990 ook de oprichter van de blanke enclave Orania, een stadje van nog geen 1000 inwoners dat de culturele erfenis van het ‘Afrikanerdom’ wilde beschermen en waar alleen blanken het werk mogen doen. Met dit Orania heeft de PVV dankzij Martin Bosma tegenwoordig politieke contacten. Tussen Verbrugh en Bosma bestaat dus via de Oranjewerkers een link.

    Was Verbrugh een Martin Bosma avant la lettre?  Ja en nee. Verbrugh is overleden in 2003, negen jaar na de afschaffing van de apartheid, en hij heeft in deze jaren nooit afstand genomen van zijn pro-apartheidsstandpunt. Toch erkende Verbrugh in zijn autobiografie Jong zijn en oud worden (Amsterdam, Buijten en Schipperheijn 2002) dat hij zich had verkeken op Mandela: de man die hij decennialang voor een terrorist had gehouden bleek heel goed in staat blank en zwart met elkaar te verzoenen. Verbrugh was dus milder dan Bosma.

    Ten slotte speelt de tijd een belangrijke rol: een reden waarom Verbrugh, maar ook veel andere conservatieve christenen (en ook sommige heidenen) in de jaren zestig en zeventig de apartheid bleven verdedigen was de polarisatie in politiek en maatschappij. De linkse partijen en actiegroepen waren zeer verontwaardigd over Zuid-Afrika, maar zij zwegen vaak over de misdaden die door de communisten werden gepleegd achter het IJzeren Gordijn. Het was veel critici van apartheid niet alleen om rechtvaardigheid en gelijkheid te doen, maar ook om hun grote gelijk ten koste van rechts. Dat sommige rechtse mensen om die reden lang bleven vasthouden aan zaken die je misschien/wellicht niet zou moeten willen verdedigen is begrijpelijk. In het heetst van de discussie, als je ergens middenin zit, kun je vaak niet objectief zijn. Voor Bosma en clubjes als Identitair Verzet gaat deze redenering echter niet op. Zij zitten er niet middenin maar construeren achteraf een verhaal dat een stuk eenzijdiger is dan het verhaal wat in wetenschappelijke geschiedenisboeken wordt verteld.

     

    Toch hoop ik dat Bosma’s boek ergens uitgegeven gaat worden: het boek mag misschien abjecte onzin zijn, maar voor historici kan abjecte onzin soms heel interessant zijn.

     

     

    Ewout Klei is politiek historicus. Hij promoveerde in 2011 op Klein maar krachtig dat maakt ons uniek. Een geschiedenis van het Gereformeerd Politiek Verbond, 1948-2003.

    Tags: Apartheid, Bart Verbrugh, Ed van Thijn, GPV, Identitair Verzet
    Read More
  • Het GPV en de verhoging van de kiesdrempel

    0

    http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Jongeling,_P._-_SFA008007126.jpg/220px-Jongeling,_P._-_SFA008007126.jpg

     

    Het Gereformeerd Politiek Verbond was tegen volkssoevereiniteit (de democratische regel dat de helft plus één beslist) maar niet tegen volksinvloed. Het volk moest in al zijn geledingen in het parlement vertegenwoordigd zijn. GPV-Kamerlid Pieter Jongeling kwam in de jaren zestig en zeventig daarom op voor het stelsel van evenredige vertegenwoordiging en verzette zich tegen de eventuele invoering van een districtenstelsel of een verhoging van de kiesdrempel. Volgens Jongeling-biograaf Herman Veenhof en de rekenkundige logica was de strijd hierover voor Jongeling een zaak van politiek lijfsbehoud. Het kleine GPV zou immers uit de Kamer verdwijnen bij een districtenstelsel of een hogere kiesdrempel.[1]

    Tegen het regionale dagblad De Gelderlander Pers stelde Jongeling dat de grootte van een fractie los stond van de kwaliteit. Volgens Jongeling had de Katholiek Nationale Partij in de jaren vijftig met eenling Ch.I.J.M. Welter een waardevolle bijdrage aan het parlement geleverd, maar de Nationaal-Socialistische Beweging met vier parlementariërs had dat in de jaren dertig niet. Daarnaast ging Jongeling echter ook om iets principieels: “Néderlands is, dat óók minderheden de vòlle kans krijgen hun geluid te laten horen en in principe als volwaardige componenten van de politieke samenleving worden geaccepteerd.”[2]

    Nederland kreeg geen districtenstelsel en dankzij het verzet van vooral Jongeling en Marcus Bakker van de Communistische Partij Nederland ging de verhoging van de kiesdrempel ook niet door. Pas toen op 16 november 1976 een voorstel van de Katholieke Volkspartij door de meerderheid van de Tweede Kamer werd afgewezen, was de dreiging definitief voorbij. Jongeling zag hierin een goddelijk ingrijpen: “God heeft ons bewaard en de gebeden verhoord. Een zwaard dat al jarenlang boven ons hoofd hing, is weggenomen. Zijn Naam zij geprezen!”[3]

    Jongeling koos als Kamerlid dus bewust voor de brede nationale weg. De koers die het GPV begin jaren zestig dankzij partijideoloog A.J. Verbrugh had ingeslagen werd door Jongeling in de Kamer gevolgd. Dat Jongeling zich nogal veel bezighield met het staatsrecht was allereerst een gevolg van de ‘nationale’ overheidsvisie van het GPV, waarin een meer autoritaire verhouding tussen regering en parlement werd bepleit. Het GPV verzette zich als vertegenwoordiger van een marginale minderheidsmening tegen de democratische meerderheidsregel dat de helft plus één beslist, door zelf meer op de formele regels van het politieke spel te letten. De partij besteedde echter ook aandacht aan staatsrechtelijke thema’s om politiek te kunnen overleven. Alleen in een stelsel van evenredige vertegenwoordiging konden minderheidsmeningen als die van het GPV namelijk goed tot hun recht konden komen.



    [1] Herman Veenhof, Zonder twijfel. Pieter Jongeling (1909-1985). Journalist, politicus en Prins (Barneveld 2009) 341.

    [2] P. Jongeling, ‘Balken en splinters’, De Gelderlander Pers, 2 juli 1965.

    [3] P. Jongeling, ‘Parlementaire perikelen’, Ons Burgerschap, 27 november 1976.

    Tags: GPV, kiesdrempel, Pieter Jongeling
    Read More
  • Fusie SGP en ChristenUnie een kwestie van tijd

    0

    http://4.bp.blogspot.com/_2-xp8Clluac/S-pkCczWn-I/AAAAAAAAALA/6PaC34ymPsA/s1600/SGP+Poster.png

     

    Onderstaande artikel stond in het Reformatorisch Dagblad van zaterdag 7 september 2013.

     

    Eén conservatief-christelijke fractie waarin de SGP en de ChristenUnie opgaan, is een kwestie van tijd, betogen Simon Otjes en Ewout Klei.

    De laatste barrière die de SGP en de ChristenUnie weerhield om met elkaar te fuseren, is geslecht. De SGP laat niet alleen formeel vrouwen toe op haar lijst. In Vlissingen voert Lilian Janse daadwerkelijk de lijst aan. Een reden om te kijken naar het verleden en de toekomst van de samenwerking tussen de SGP, de ChristenUnie en haar voorgangers RPF en GPV.

    De belangrijkste thema’s die SGP, RPF en GPV onderscheidden waren de positie van vrouwen en de relatie tussen kerk en politiek.

    In 1975 werd de RPF opgericht. De oprichters van de RPF voelden zich aangetrokken tot GPV en SGP, maar vonden het toch noodzakelijk een eigen partij te beginnen. Tot het GPV konden ze niet toetreden: die partij liet alleen maar mensen toe die lid waren van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt).

    Bij de SGP voelden RPF’ers zich niet thuis omdat die partij vrouwen niet accepteerde als lid en bovendien vond dat de overheid de taak had om „valse godsdiensten” te weren.

    Mijlpaal

    In de jaren tachtig en negentig groeiden de partijen naar elkaar toe. Een mijlpaal was de gezamenlijke SGP/RPF/GPV-lijst tijdens de Europese verkiezingen van 1984. Zo kon het geluid van de Reformatie gehoord worden in Brussel.

    Het GPV kreeg in de jaren tachtig een centrumlinks profiel en streed tegen werkloosheid en voor het milieu. De SGP en de RPF bleven in rechts vaarwater. In de tijd van paars zette de RPF echter ook een christelijk-sociale koers in.

    De SGP veranderde ook. In 1984 legde de partij formeel vast dat vrouwen geen lid mochten worden. Daarvoor was de heldere formulering over de rol van de vrouw in het beginselprogramma voldoende geweest. Meerdere malen drijft een vrouwelijke kandidaat een wig tussen RPF en GPV enerzijds en SGP anderzijds. In 1994 was de mogelijke kandidatuur van een vrouw reden voor de SGP om de samenwerking in Europa op het spel te zetten. De vrouw trad terug.

    Binnen het GPV werd er gaandeweg meer ontspannen gedacht over niet-vrijgemaakten. In 1993 werd de partij opengesteld. In 2000 vormden het GPV en de RPF de ChristenUnie. De SGP bleef echter vasthouden aan haar onafhankelijkheid.

    Ontspannen

    Vanwege haar christelijk-sociale profiel sloot de ChristenUnie zich in 2007 gemakkelijk aan bij het centrumlinkse kabinet-Balkenende IV. Later voerde de partij oppositie tegen het rechtse kabinet-Rutte I. De ChristenUnie was een partij geworden die stond voor een duurzame economie, een sociale overheid en een ontspannen samenleving.

    Lokaal werkte ze gemakkelijk samen met partijen als GroenLinks: in Haren leverden ze bijvoorbeeld samen één wethouder. Dat er fundamentele verschillen met partijen als GroenLinks bleven bestaan, blijkt wel uit de moeizame discussie over het passief kiesrecht van homo’s binnen de ChristenUnie.

    Gedoogpartner

    In tegenstelling tot de ChristenUnie zag de SGP Rutte I wel zitten. De partij kon zich goed vinden in het rechtse economische beleid van dit kabinet en in de kritiek van gedoogpartner PVV op de islam en op Europa.

    Het vrouwenstandpunt bleef ChristenUnie en SGP verdelen. In 2009 kwam het tot een breuk in het Europees Parlement. De Britse Conservatieve Partij vormde een fractie om zich heen van niet-extremistische eurosceptici. De ChristenUnie mocht meedoen van de Tories, de SGP werd vanwege haar vrouwenstandpunt buitengesloten.

    Anno 2013 is de kloof tussen SGP en ChristenUnie een stuk kleiner. Dat SGP niet langer vrouwen weert is een belangrijke stap. In 2006 had de SGP onder druk van de rechter vrouwen al het recht gegeven om lid te worden van de vereniging. In 2013 dwong het gerechtshof de SGP om vrouwen ook het passief kiesrecht te geven: Janse is de eerste die daarvan gebruikmaakt.

    Daar komt bij dat de ChristenUnie is verrechtst. Het verlies bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2010 werd –onterecht– verklaard door de linkse koers van de partij. De ChristenUnie besloot vervolgens een rechtsere sociaaleconomische koers te varen. Daarnaast liet de partij zich ook kritischer uit over de islam. Hiermee zijn de barrières tussen ChristenUnie en SGP geslecht.

    CPN

    Nu de SGP vrouwen toelaat zijn, ze welkom in de Conservatieve Europese fractie. Een conservatief-christelijke fractie in de Tweede Kamer, een Christelijke Partij Nederland (CPN), is een kwestie van tijd.

     

    De auteurs zijn respectievelijk politicoloog en historicus. Otjes is werkzaam bij het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen in Groningen en het landelijk bureau van GroenLinks. Klei promoveerde in 2011 op het GPV. In november verschijnt zijn boek ”Van God los. Het einde van de christelijke politiek?” dat hij schrijft met Remco van Mulligen.

    Tags: ChristenUnie, CPN, GPV, RPF, SGP
    Read More
  • Recensie Roel Kuiper ‘Het GPV: klein maar krachtig’

    0

    Onderstaande recensie, geschreven door Roel Kuiper van de ChristenUnie, verscheen in december 2011 in De Reformatie, het kerkelijk weekblad van de Gereformeerde Kerken in Nederland (vrijgemaakt). 

    Op 25 mei promoveerde dr. Ewout Klei aan de Theologische Universiteit van Kampen op een proefschrift over de geschiedenis van het Gereformeerd Politiek Verbond. Een opvallende promotie. In de eerste plaats omdat het GPV voor het eerst onderwerp is van een omvangrijke wetenschappelijke studie. In de tweede plaats omdat dit boek iets zegt over een episode in de vrijgemaakte wereld die in 2003 tot een einde kwam. Het GPV was meer dan een politieke partij, het was een kernorganisatie van de vrijgemaakte verzuiling, zoals de ARP dat ook ooit was geweest. Toen het GPV fuseerde met de RPF verloor de vrijgemaakte wereld een gezichtsbepalend instituut. Maar het GPV was gaandeweg ook het symbool geworden van de geslotenheid en het isolement van die wereld. Toen de urgentie van christelijke krachtenbundeling in een seculariserend Nederland steeds sterker werd, kon het GPV niet meer de vaste burcht zijn die het altijd was. Over die geschiedenis en de beoordeling daarvan gaat het boek van Ewout Klei.
    Laat ik vooropstellen dat het goed is dat er een doorlopend en samenhangend relaas beschikbaar is van de hele geschiedenis van het GPV. Over de oprichting, het ‘ethisch conflict’ met de ARP, het Amersfoorts Congres van 1948, de ‘doorgaande reformatie’ en de eerste jaren van het GPV was al het nodige verschenen. Over de jaren daarna veel minder. Er is nu een samenhangend verhaal over de 55 jaar waarin het GPV bestond.
    Tot aan 1959 worstelde het GPV met zichzelf. De verhouding tot de ARP bleef schuren en interne conflicten stapelden zich op. Dankzij mensen als A.J. Verbrugh bleef het GPV als politieke partij overeind, want interne persoonlijke kerkelijke spanningen deden de partij meer kwaad dan goed. In 1959 miste het GPV op een haar na een zetel in de Tweede Kamer, maar wist deze in 1963 toch te bemachtigen. Vanaf dat moment begon de partij te marcheren, soms letterlijk op landelijke toogdagen, begeleid door militaire marsmuziek. Het was Piet Jongeling die het GPV en daarmee de vrijgemaakte wereld een gezicht gaf. Het was een positief, principieel en blijmoedig gezicht. Jongeling heeft veel betekend voor de aansluiting van de vrijgemaakte wereld bij het publieke leven in Nederland. Zijn opvolger Verbrugh, van 1977-1981 de voorman in de Kamer, slaagde er veel minder in met zijn publieke optreden de harten te veroveren. Hij was iemand van vergezichten en projecten met ruime ambities die slechts in beperkte mate herkenning opriepen bij de buitenwacht. Vreemd genoeg was Verbrugh in partijpolitieke zin de practicus, de man die de ziel vormde van wat Klei de ‘politieke richting’ in het GPV noemt (in onderscheid met de ‘kerkelijke richting’). Was Verbrugh de ideoloog, zijn opvolger Schutte was de man uit de wereld van praktische wetten en staatsrechtelijke zuiverheid. Jongeling had de vrijgemaakten een politiek gezicht gegeven, Schutte liet zien hoe je als kleine partij in de Kamer vruchtbaar kunt opereren. Het bezorgde het GPV veel respect maar slechts beperkte groei. In 1989 kwam er een tweede zetel bij die behouden bleef tot 2002 toen de ChristenUnie voor het eerst als opvolger van GPV en RPF bij de stembus verscheen. Daarmee kwam een periode van veertig jaar onafgebroken presentie in de Tweede Kamer (met slechts vijf vertegenwoordigers!) tot een einde.
    Ewout Klei heeft een goed leesbaar boek geschreven, een partijgeschiedenis van voor tot achter. Toch is het een boek met een beperkt perspectief en met een vraagstelling die soms een valse belichting geeft van waar de partij voor stond. Het is een boek geworden dat vooral vanuit het interne perspectief is geschreven en het belicht vooral de binnenwereld van de partij. Het gaat over de interne ‘ethische conflicten’, over vele vergaderingen met onbevredigend slot, over eindeloze samenwerkingsdiscussies, over een confessioneel idioom dat uiteindelijk zo uitgeput was geraakt dat het niet meer kon inspireren. Wie het boek grondig leest, treft regelmatig de toon aan dat dit alles niet meer was dan de marginale luxe van een folkloristische groep. Het boek belooft inzicht te geven in het GPV als ‘morele gemeenschap’ en wil licht werpen op processen als verzuiling en ontzuiling, maar komt daar nauwelijks aan toe. Het zou goed geweest zijn de ontwikkeling van het GPV in een wat groter kader te plaatsen. Kleine partijen horen bij het Nederlandse politieke landschap. Zij vertegenwoordigen een stroming of staan symbool voor een krachtig idee en geven gezicht aan de diversiteit die eigen is aan de Nederlandse samenleving. Het GPV is niet een eendagsvlieg gebleken, maar is een stabiele partij geworden met een serieus optreden in de Nederlandse politiek en verdient het niet uitgezwaaid te worden met de conclusie dat de partij restant was van een verdwijnend verzuild verleden met een ‘min of meer folkloristisch karakter’ (323-324).
    Zou Ewout Klei dergelijke conclusies verbinden aan aspecten van de partijcultuur alleen dan zou hier nog overheen te stappen zijn, maar het probleem met dit boek is dat het ook de inhoudelijke standpunten van het GPV als buitenissig aanmerkt. Met enige verwondering heb ik de vraagstelling gelezen. Vanaf het begin van het boek wordt het GPV bezien als groepering met een overtuiging die ‘behoorlijk afwijkt’ van wat ‘normaal’ heet (11). De vraag van Klei is nu hoeveel ruimte een seculiere meerderheidscultuur wist te geven aan partijen als het GPV met hun ‘niet-normale’ orthodox-christelijke geluid. Deze vraag kan principieel niet worden beantwoord (en wordt ook niet beantwoord). Wie bepaalt hier wat normaal en niet-normaal is? Het GPV heeft gewoon binnen de kaders van de democratie zich kunnen ontwikkelen en heeft geen enkele formele belemmering ervaren om zijn geluid uit te dragen. Dat het GPV in de RPF uiteindelijk een bondgenoot herkende had niets te maken met toenemende publieke intolerantie jegens het GPV – integendeel, de partij werd breed gewaardeerd -, maar met de erkenning dat gescheiden optrekken van Bijbelgetrouwe christenen in een seculariserend Nederland niet langer verdedigbaar was.
    Intussen sluit Klei zich aan bij het subjectieve vooroordeel van de meerderheidscultuur. Het GPV had opvattingen die niet ‘normaal’ waren. De partij bracht een ‘afwijkend geluid’ en een ‘afwijkende mening’ naar voren (14) en Klei ziet hierin blijkbaar een probleem. Waarom? Wat is er mis met het geluid van actieve gereformeerden, nota bene calvinisten die zich diep geworteld weten in Nederland en daar uiting aan willen geven? Is de essentie van democratie niet dat iedere groep zijn grondovertuiging publiek mag uiten en in het publieke debat mag inbrengen? De vraag geeft daarom een valse belichting van de geschiedenis van het GPV. Klei ziet hierin vooral een folkloristische minderheid met een buitenissige boodschap.
    Wie zo naar de geschiedenis van het GPV kijkt, moet wel bepaalde essenties missen. De wereld van het GPV wordt bevolkt door mensen met onwerkelijke ideeën. Zelfs Jongeling, de man die een nuchtere en principiële antirevolutionaire politiek bedreef in de Kamer, heet ‘aandoenlijk’, iemand die ‘geen bedreiging’ vormde en ‘buiten de politieke en maatschappelijke werkelijkheid’ stond (129). Dit zijn meer dan ongelukkige formuleringen, dit zijn de opinies van de promovendus. Het GPV heeft daarmee niet het verhaal gekregen dat zij ook verdient. Dat is het verhaal over een groep Kuyperiaanse gereformeerden die gekwetst door kerkelijke ontwikkelingen en ondanks hun verzet tegen bepaalde ‘gedachtenconstructies’ van Kuyper diens geestelijke erfenis verder ontwikkelden. Dat is een verhaal over de poging een gereformeerde politiek te ontwikkelen – al was het op een te smalle kerkelijke basis – dat een alternatief kon zijn voor een seculiere of verwaterde christelijke cultuur. Dat veel christenen zich in dit geluid hebben herkend geeft aan dat het GPV erin slaagde een aantrekkingskracht te ontwikkelen ver buiten de door de partij zelf getrokken grenzen. Opmerkelijk genoeg verkleinde dit uiteindelijk de stap naar de ChristenUnie. Terecht zegt Klei dat deze stap in zekere zin een ‘hergroepering’ is en nog geen ‘ontzuiling’. Dit boek laat, ondanks zichzelf, zien dat de worsteling om die geestelijke erfenis een zaak van gelovige volhouders is geweest en dat deze worsteling uiteindelijk niet tevergeefs is geweest. Het heeft veel betekend voor de positionering van vrijgemaakt-gereformeerden in de samenleving. Het heeft ook bepaalde attitudes tot leven gebracht en een zeker geestelijk klimaat geschapen. Daarin is Klei echter niet doorgedrongen. Het verhaal over die kant van de zaak zou een ander boek vergen.
    N.a.v. Ewout Klei, ‘Klein maar krachtig, dat maakt ons uniek’. Een geschiedenis van het Gereformeerd Politiek Verbond, 1948-2003, Amsterdam: Bert Bakker, 2011, 455 pp.

    Tags: GPV, Roel Kuiper
    Read More
  • Dutch orthodox-protestant parties and the ghost of the French Revolution

    0

    Dutch Orthodox Protestant Parties and the Ghost of the French Revolution

    Ewout Klei

     

    Some events have had a great impact on history, creating a collective memory like the Second World War, or more recently 9/11. The impact of these events not only serves to inspire many writers.  It also plays an important role in the political debate even in the present day. The memory of the Second World War separates good from evil in the Western world. Democracy, freedom of expression and toleration of ethnic minorities are right, while dictatorship, censorship and discrimination are wrong. The memory of 9/11 has a similar moral function. In the Western view democracy, patriotism and women’s rights are good, while terrorism, religious fundamentalism and a traditional patriarchal society are evil.

    The aftermath of the French Revolution of 1789 created a collective memory in the nineteenth century heavily impacting the political debate. On the one hand, the ideals of the French Revolution – liberty, equality and fraternity – contributed greatly to the development of three political ideologies: liberalism (freedom), socialism (equality) and nationalism (fraternity).  On the other hand, there were also political ideologies which opposed the French Revolution and its ideals. Conservatism, developed by political philosophers such as the Anglo-Irish politician Edmund Burke, the francophone writer Joseph de Maistre and the German ecclesiastical lawyer Friedrich Julius Stahl, promoted traditional and Christian values and institutions and defended the privileges of both the nobility and the State Church.

    In the Netherlands the French Revolution was heavily criticized by Guillaume Groen van Prinsterer, a devout Christian historian and politician. Groen was influenced by Burke and Stahl and promoted his own orthodox-protestant version of conservatism. But Groen did not call himself a conservative, a counter-revolutionary or a reactionary. He rejected the entire available spectrum of political positions, promoting a “radical alternative in politics, along anti-revolutionary, Christian-historical lines”.[1] The real political antithesis was not the antithesis between conservatism and progressivism, but the antithesis between belief and unbelief.

    According to French revolutionaries sovereignty resides in the people and not in God. For this reason Groen condemned the French Revolution as unbelief, as a rebellion against the authority of God. Other revolutions, for example the Belgian Revolution of 1830 and the Spring of Nations of 1848, were also condemned by Groen. In fact, all revolutions and all non-Christian ideologies were considered unbelief, and therefore should be condemned. To the contrary, however, the Dutch Revolt in the sixteenth century against Spain was approved by Groen, because this was a Calvinist rebellion against Catholic Spain and the Dutch rebels acknowledged God’s sovereignty.  Their rebellion was not motivated by revolutionary ideas but by Christian principles.

    Groen is the godfather of the anti-revolutionary movement in the Netherlands. Not only the Anti-Revolutionary Party (1879-1980) of Abraham Kuyper (1837-1920) was part of this movement,  but also the Christian-Historical Union (1908-1980) of A.F. de Savornin Loman (1837-1924), and small orthodox protestant parties like the SGP (Staatkundig Gereformeerde Partij,  Political Reformed Party) (1918-), the GPV (Gereformeerd Politiek Verbond, Reformed Political Alliance) (1948-2000) and the RPF (Reformatorische Politieke Federatie, Reformed Political Federation) (1975-2000).

    The ARP and CHU often participated in the Dutch government. The ARP represented approximately 10% of the Dutch votes, and the CHU 8%. Before World War II, they had a dominant role in Dutch politics because the largest political party, the KVP (Katholieke Volks Partij, Catholic People’s Party) preferred coalitions with these Protestant parties. Many Dutch people still considered the Netherlands to be a Protestant nation. After the war, however, the KVP for some time preferred coalitions with the PvdA (Partij van de Arbeid, Labour). In response to secularization and the loss of votes, the ARP, CHU and KVP decided to merge. In 1980 the Christian Democratic Appeal was founded, a Christian democratic party for Protestants and Catholics, but also for Muslims and other non-Christians. In its heyday the CDA represented 35% of the votes.

    The SGP, GPV and RPF together represented 5% of the Dutch votes. These small Christian parties were testimonial parties and focused on their principles, instead of adapting them to local or temporal issues in the pursuit of coalition government participation. Theirs was a marginal role in Dutch politics. The SGP, GPV and RPF each believed itself to be the true heir of Groen’s legacy.

    In 2000, the GPV and RPF merged into the ChristenUnie (ChristianUnion), representing 3% of the Dutch votes. The ChristenUnie did not want to stay a testimonial party. From 2007 to 2010, it participated in a centre-left government coalition. The SGP too aspired to more influence on the government. From 2010 to 2012, the SGP gave passive support to the centre-right minority coalition.

    Figure 1: Protestant Parties in the Netherlands

    This paper will research the function of the ghost of the French Revolution and the legacy of Groen van Prinsterer in the political ideology of the orthodox protestant parties SGP, GPV, RPF and ChristenUnie from 1945 to the present. Why was the French Revolution so important for the collective memory and identity for these parties, even after other big historical events, such as World War II and the September 11 attacks?

     

    Fighting the ghost: Verbrugh’s vision

     

    One of neo-Calvinism’s most peculiar political philosophers is A.J. Verbrugh. He was the ideologue of the GPV and represented the party from 1971 to 1981 in Dutch Parliament.[2] Verbrugh was steeped in the ideas of Groen, especially those concerning the ideal of the Christian State. Groen criticized the Dutch liberal constitution of 1848 because of its ungodly and revolutionary principles, but his criticism was theoretical and he did not develop a real alternative. Verbrugh did. In response to the secular constitutions of the Netherlands and of France, he advocated a Christian constitution based on God’s Law.

    The French constitution of 1791 originally stemmed from the Declaration of the Rights of Man and the Citizen of 1789. This Declaration had a humanist spirit and advocated the political principles of the Enlightenment: authority is not God-given but comes from the people, humans have inalienable human rights, and society is made up of individuals with equal rights, instead of different groups with different privileges.

    The French Declaration had a strong influence on the Dutch civil rights. In 1796, one year after the French armies invaded the Netherlands and the Batavian Republic was established, church and state were separated. Before 1796, only members of the Dutch Reformed Church were allowed to occupy public positions. The Batavian Republic’s first National Assembly, however had Catholic, Jewish and Protestant dissenter representatives. However, when Emperor Napoleon met his Waterloo at Waterloo and the House of Orange regained its power, the separation of church and state was made undone. After 1848 Catholics, Jews, Protestant dissenters and new groups like atheists were fully emancipated , thanks to the new liberal constitution of Johan Rudolf Thorbecke.

    Because of its influence on the Dutch constitution, Verbrugh pays much attention to the French Declaration in his magnum opus Universeel en antirevolutionair (Universal and Antirevolutionary). The French revolutionaries borrowed the familiar iconography of the Ten Commandments and wrote their Declaration on two tables of stone (see figure 2). This could be considered as a rebellion against God. For Christians the Ten Commandments are the Law of God, written by God himself. The Declaration on the other hand is the Law of Man, written by the representatives of the People.[3]

     

    Figure 2: The Declaration of the Rights of Man and the Citizen (1789)

     

    According to Verbrugh, a good constitution is based on the Law of God. Verbrugh therefore advocates a Christian constitution with an explicit reference to God. A Christian constitution protects the Christian State against the (possibly unchristian) will of the majority, in order to preserve the Christian identity of the nation.

    For extra protection, Verbrugh promotes the establishment of a Supreme Court with authority to overrule democratic lawmaking by Parliament. The Supreme Court will be presided by the king, thereby increasing royal political powers.[4] The vision of Verbrugh is a departure from the separation of powers, defended by the French philosopher Montesquieu. The power of the legislature is thus strongly limited.

    It is possible that Verbrugh’s ideas for constitutional reforms were inspired by F.C. Gerretson, an ultra-rightwing member of the CHU who flirted with fascism in the Interwar Period. In the year 1934 Gerretson wrote a controversial booklet called Koninklijk kabinet of dictatuur? (Royal Cabinet or Dictatorship?)  In this pamphlet Gerretson advocated an authoritarian government, headed by the Dutch monarch, and wanted to limit the power of parliament.[5] After the war Verbrugh advocated the same ideas and he called Gerretson a ‘great Dutchman’, because of his staunch opposition to the decolonization of the Dutch East Indies and to European integration.[6]

    In Universeel en antirevolutionair, Verbrugh makes perfectly clear that he is not in favor of a democratic government. He links democracy with popular sovereignty, which was fiercely condemned by Groen van Prinsterer. Verbrugh cites approvingly a statement by Groen (who, in turn, cited the Swiss Protestant Alexandre Vinet) concerning the impossibility of a Christian democracy, because “in such a combination of words the noun devours the adjective.”[7] According to Verbrugh, the Dutch political system is not a democracy but a constitutional monarchy with a parliament, universal suffrage, and important fundamental rights such as the freedom of religion. Despite the fact that Verbrugh opposes democracy, he does not advocate the idea of theocracy. Verbrugh advocates freedom of religion and opposes discrimination and persecution of religious minorities and does not want to revoke the civil rights of Catholics, Jews or even atheists. Furthermore, he rejects the idea of a state church. The fact that the state should be a Christian state, does not mean that the state has to recognize one church as the true church.[8]

    For the GPV the ghost of the French Revolution was an important identity marker. In 1976 the party commemorated Groen van Prinsterer, who had died a century before. The GPV invited only the SGP for this celebration, not the ARP or CHU. According to Verbrugh, these two moderate Protestant parties had betrayed the anti-Revolutionary legacy of Groen. “The Christian democratic parties have lost their chance to be strong in the fundamental debate, because they have surrendered to the ideology of neutrality.”[9]

    A year later, during the general elections campaign, the GPV attacked the CDA. In 1977 the ARP, CHU and KVP still existed as separate political parties, but for the first time they joined forces in the elections and presented a common CDA list. Party leader Dries van Agt (a Roman Catholic) said at the CDA congress  that there were three ideological movements in the Netherlands: the liberals who were the party of freedom, the socialists who were the party of equality and the Christian democrats who were the party of brotherhood. The GPV fiercely condemned van Agt’s statement. The Christian democrats now exposed themselves as a Revolutionary party. The GPV of Verbrugh on the other hand was, of course, loyal to the anti-Revolutionary principles of Groen. In fact, the GPV was one of the few political parties to still resist the dangerous ideas of the French Revolution and uphold the belief that all authority was God-given.[10]

    Verbrugh left Parliament in 1981. Verbrugh’s successor Gert Schutte was not an intellectual but his colleague Eimert van Middelkoop, Member of Parliament from 1989 to 2002, was. Van Middelkoop considered himself as Verbrugh’s political pupil and defended his master’s voice both in Parliament as well in the Groen van Prinsterer Stichting, the political think tank of the GPV. According to Van Middelkoop the Netherlands were ruled by a democratic consensus. Of course, the liberals of the VVD (Volkspartij voor Vrijheid en Democratie, People’s Party for Freedom and Democracy), the social-democrats of the PvdA, the social-liberals of D66 (Democraten 66, Democrats 66) and the Christian democrats of the CDA had different opinions about some political issues, for example the economy and the welfare state. In principle, however, they shared the same democratic ideology. They were all heirs of the French Revolution. These democratic parties all supported the ideas of equality, the right of self-determination and popular sovereignty. Only the GPV, SGP en RPF, the heirs of Groen van Prinsterer, resisted the democratic doctrine and remained loyal to their own beliefs. For this reason the small Christian parties were alienated by a democratic and secular majority who did not reckon with their conscientious contributions to the political debate.[11]

    It is worth mentioning that Van Middelkoop was more cautious than his mentor. He did not attack democracy as such, only the democratic consensus. Where Verbrugh uses Groen’s anti-democratic analysis to formulate an alternative political system, Van Middelkoop uses the analysis of both Groen and Verbrugh to portray the small Christian parties as endangered parties, marginalized by the majority. He hereby contributed strongly to the orthodox Protestant self-image as a tiny group of faithful Christians in a secular society, threatened by a hostile majority whose secret goal is to expel them, an image the GPV shared with the SGP and RPF. Verbrugh himself did not use this image because he was an optimist who thought that his ideal of a Christian state was within reach. In response to the secularization of Dutch society the GPV became more pessimistic. Especially during the two Purple Coalitions (1994-2002), when Christian parties for the first time since 1918 were excluded from government and euthanasia and same-sex marriages were legalized, the GPV feared that the ghost of the French Revolution had definitely won.

    The anti-democratic and anti-theocratic vision of Verbrugh makes his political philosophy quite unique. His political pupil van Middelkoop used his political philosophy in a different context and portrayed the small Christian parties as marginal parties, endangered by a democratic and secular majority. The SGP and RPF also considered themselves as heirs of Groen. The way they approach the French Revolution is quite similar, though not identical.

     

    Fighting the ghost: Spiritual warfare

     

    Verbrugh approached the French Revolution in a very elementary way: its constitutional legacy must be stopped, and therefore the state must introduce a Christian constitution. This approach can perhaps be explained by the rational Calvinist culture of the Reformed Churches (Liberated) in the Netherlands. All members of the GPV were members of this church. The theology of this church is strictly orthodox as well as rational. Liberal theology of course is fiercely condemned by Liberated Reformed theologians, but humans are rational beings and are able to understand the Word of God.

    In contrast to the culture of the GPV and the Liberated Reformed pillar, the political cultures of the SGP and the RPF were less political, less rational and more spiritual.  Nevertheless they shared with the GPV a similar self-image, that of a group of true Christians who were marginalized or even persecuted by a hostile secular majority.

    The SGP, established in 1918, was first led by strongly Calvinist theologians. In its early years the ultra-orthodox party warned against modernity, rejected the authority of both parliament and democracy and in its opinion, the Roman Catholic Church was the Antichrist. The party was in fact far more radical than the godfather of the anti-Revolutionary movement Groen van Prinsterer himself, who accepted parliament and tolerated (to a certain degree) the Roman Catholics. Reverend G.H. Kersten, the first party leader of the SGP, however often cites anti-Catholic phrases from the works of Groen. His main purpose was to show the ARP and the CHU that they have betrayed Groen’s legacy because they formed a government coalition with the Catholics. Under the leadership of Kersten the SGP was a true testimonial party. Kersten was a dishonored prophet. In parliament nobody really listened to his warnings or took him seriously.[12]

    After World War II the SGP became less counter-revolutionary and more anti-revolutionary. The party resisted the consequences of the cultural revolution of the sixties, especially feminism and gay rights. In their opinion, the cultural revolution of the sixties was a fruit of the French Revolution of 1789, driven by the same unbelief.[13]

    In 1989, remembering the 200th anniversary of the French Revolution, party leader Bas van der Vlies criticized the legacy of the French Revolution and condemned it in abstract, spiritual language. The French Revolution was the antipode of the Reformation of the sixteenth century. The Revolution was rebellion against God, the Reformation was submission to God. The French Revolution was human pride, “a new Tower of Babel”. According to Van der Vlies, “1789 was the year when the political emancipation of unbelief started.”[14] In addition to this, Van der Vlies criticized the Christian democratic party CDA, because this moderate Christian party was reconciliating with the revolution and did not resist revolutionary tendencies. The noun democracy indeed ‘devours’ the adjective Christian.

    The SGP was in favor of Calvinist theocracy. However the party realized that its political ideal was very difficult to achieve. Therefore, the party adopted a defensive strategy.[15] The main purpose of the SGP was to uphold the rights and privileges of ultra-orthodox Protestant Christians as a separate group, the ultra-orthodox Reformed pillar. Ultra-orthodox Protestant parents must have the right not to vaccinate their children and have also the right to send their children to ultra-orthodox Protestant elementary and secondary schools. Furthermore, in municipalities where the SGP does have a majority swimming pools and shops must be closed on Sundays. Finally, the SGP wants to have the right to exclude the election of women in parliament.

    The SGP is threatened by progressive political parties such as the PvdA, D66 and GroenLinks (GreenLeft) and the feminist Clara Wichmann Fonds. They want to force the SGP to treat women and men equally, after all.  The will of the secular majority in the Netherlands, which is quite intolerant towards the convictions and especially the practices of the SGP and the ultra-orthodox pillar it represents, is interpreted in an anti-revolutionary way. During the French Revolution the secular majority brought terror and persecuted Christians who upheld their convictions, the secular majority in the Netherlands is marginalizing these true Christians now and will, so the SGP foresees,  expel them in the future.[16]

    The RPF was even more spiritual in its criticism of the legacy of the French Revolution. The party called itself theocratic in spirit, but considered itself democratic in practice. In 1992 André Rouvoet of the Marnix van Sint Aldegonde Stichting, the party’s think tank, formulated his vision in a quite different way than Verbrugh. Nevertheless his actual political vision was substantially the same. He also advocated a Christian state with freedom of religion for minorities.[17]

    Members of the RPF were Reformed Protestants and evangelicals. The RPF had strong ties with evangelical organizations, like the EO (Evangelische Omroep, Evangelical Broadcasting Company), the EA (Evangelische Alliantie, Evangelical Alliance) and the EH (Evangelische Hogeschool, Evangelical College) in Amersfoort. Together with these organizations, the RPF formed its own pillar, the evangelical pillar.

    The RPF and the evangelical pillar can both be compared with the Christian Right movement in the United States, where evangelical Christians fight a culture war against progressive values. The RPF saw itself not only as a political party in the strict sense, but as a broad social movement. Instead of a defensive strategy the party adopted an offensive, sometimes militant strategy. The struggle against the legacy of the French Revolution was a culture war, a war against feminism, gay rights and ‘ungodly’ science (especially the theory of evolution). Groen van Prinsterer’s critique of the French Revolution was interpreted in an evangelical way.[18] The GPV and SGP were only fundamentalist in theology, the RPF was also fundamentalist in attitude.

    Furthermore, like the other small orthodox Protestant parties the RPF was very fearful of the majority rule. The RPF feared that secular democracy would end in tyranny, like happened during the French Revolution. The democratic majority not only legislated laws, that were considered to be unchristian (the Equal Treatment Act and the laws enabling abortion and euthanasia under certain conditions), but in the view of the RPF also threatened the rights of minorities (especially the rights of orthodox Protestant Christians). According to R.H. Matzken, a philosophy teacher at the Evangelische Hogeschool, Christians are discriminated against by the secular society when they do not submit themselves to the humanist discourse.[19]

    During the Purple Cabinets many supporters of the RPF felt that Christians were being discriminated against, when party leader Leen van Dijke was given a fine of 300 guilders because of the offending nature of remarks he made about homosexuals. In an interview in 1996, Van Dijke said that he considered homosexual people who practice their orientation in the same category as swindlers. Van Dijke himself considered his case as a test case for the freedom of religion in the Netherland. “Are Christians still allowed to repeat what the Bible has to say about this?”[20] In the year 2001 however, he was cleared by High Court. Because Van Dijke’s remarks were based on his religious conviction, he was allowed to make them.[21] The Netherlands were not a secular tyranny yet.

     

    The ghost after 9/11 and the Arab Spring

     

    The Second World War had relatively little impact on the political ideology of orthodox Protestant Christians. Political groups that identified themselves as anti-fascist were (radical) leftwing. Political values which became very important after this war, democracy and non-discrimination, were contested as revolutionary values by the orthodox Protestant parties.

    The political-theological impact of 9/11, however, was greater. The SGP became more and more critical about Islam and developed a hostile attitude towards it. On the other hand, the Roman Catholic Church was no longer seen as a threat. On the contrary, conservative Catholics like Mariska de Haas-Orbàn of the Katholiek Nieuwsblad (Catholic Newspaper) were welcomed as allies. The old Calvinist slogan ‘Rather Turkish than Papist’ was inverted and replaced with the slogan ‘Rather Papist than Turkish’.[22]

    The SGP proposed a ban on minarets, because these were symbols of Islamic imperialism and a threat to Dutch (Judeo-Christian) culture. As such, the Islamic minority of 800,000 people in the Netherlands would be allowed freedom of conscience, but denied freedom of religion. Because theocracy is nowadays associated with (fundamentalist) Islam, the SGP, for opportunistic and strategic reasons, does not use the word theocracy anymore. Party leader Kees van der Staaij has, from time to time, called the SGP democratic, because his party has accepted democracy in practice (though not in principle).

    The vision of the ChristenUnie is more moderate. The party nowadays officially defends democracy, but interprets democracy in an orthodox Protestant way and is still hostile towards the democratic principle of majority rule. According to the ideologues and representatives of the ChristenUnie, Muslim citizens in the Netherlands deserve the same civil and political rights as Christians. Nevertheless they considered (political) Islam as a dangerous threat to (their own limited interpretation of) democracy, but especially to Christians.

    Former party ideologue senator Roel Kuiper, a political pupil of Verbrugh, in 2011 wanted an absolute ban on Sharia legislation in the Dutch constitution, a proposal which was hailed by the populist politician Geert Wilders of the far right PVV (Partij van de Vrijheid, Freedom Party). For Kuiper, the democratic rule of the constitutional state (which he implicitly defined as Christian) was more important than the democratic principle of majority rule. Like Verbrugh he wanted to protect the Christian heritage of the Netherlands by constitutional reforms. Kuiper was afraid for the (theoretical) possibility that if Muslims got a majority in the Netherlands they might pass legislation that threatens the Christian minority.[23]

    Interestingly, party ideologue and current member of parliament Gert Jan Segers, the former director of the Groen van Prinsterer Stichting, the political think tank of the Christian Union, had compared Islam as a political ideology with secularism. In Islamic countries, the rise of Islamic fundamentalism after 9/11 and the Arab Spring threatened the civil rights of religious minorities, especially Christians, who are persecuted. In the Netherlands the rise of secularism threatened the freedom of religion. According to Segers, despite the fact that Christian are (not yet) persecuted, the Dutch situation may develop in the same direction.[24]

    Kees van der Staaij, leader of the SGP, subscribed to Segers’ critical analysis of the situation of Christians in the Middle East during the Arab Spring. He invoked the ghost of the French Revolution explicitly when he wrote about the situation in Egypt after the fall of Mubarak:  “In Egypt it is a time of transformation, a time of hope and fear. In such a time it is very important to draw clear lines, because it may all develop in the wrong way. After the French Revolution at the end of the eighteenth century the guillotine came. After the Iranian Revolution of the twentieth century there came a dreadful dictatorship.”[25]

     

    Conclusion

    It is very interesting to see that despite the fact that history moves on, the historical analysis of the political situation stays the same.  On the one hand, Dutch orthodox Protestant parties were conservative anti-revolutionary in their appreciation and condemnation of the French Revolution. The GPV, SGP, RPF and ChristenUnie have never criticized Groen’s analysis and as such have maintained their vision.

    On the other hand, the actualization of the French Revolution by the orthodox Protestant parties was flexible.  They adapted their vision constantly. The French Revolution was relevant for Verbrugh’s analysis of the Dutch constitution, but it was relevant too for distinguishing themselves from the moderate Christian democratic parties and for their negative reaction to the cultural revolution of the Sixties. Not only liberalism and socialism, but also feminism, the theory of evolution and gay rights were revolutionary. Furthermore, even the Arab Spring of 2011 was interpreted by the small orthodox Protestant parties in an anti-revolutionary, Groenian way.

    Two aspects of the French Revolution in particular were important for the Dutch orthodox Protestant parties:  First, the fact that the French Revolution had a secular foundation, that is, it was rooted in unbelief. Secondly, the fact that the French Revolution resulted in tyranny, and that majority rule is a dangerous threat for Christians. The first aspect has everything to do with the striving of Dutch orthodox Protestant parties to establish a Christian state, the dream of these parties to dominate the political theatre, despite the fact that this was, of course, impossible. The second aspect, however, has everything to do with the greatest fear of these parties, to be subjected to marginalization and repudiation by a hostile society, and perhaps a hostile government.

    Senator Gerrit Holdijk of the SGP once approvingly cited a statement by the theologian A.A. van Ruler, who said that for Christians there were two political realities: theocracy or persecution of Christians.[26] Van Ruler denied the possibility that a Christian minority could participate in a secular society and a secular political system. Both the ChristenUnie and the SGP call themselves democratic nowadays. It is, however, still difficult for them to accept democracy, because their minority opinions often conflict with mainstream opinions in the Netherlands, which are liberal and secular.[27]

    Finally, despite the fact that orthodox Protestant parties say they want to protect the rights of (Christian) minorities, they are often intolerant towards the so called double minorities, people who happen to be a minority of a minority. Within the SGP women do not fit the mold. And for the ChristenUnie the admission of homosexuals is a highly controversial issue. The SGP denies women the freedom to be elected in parliament and therefore equal rights, the ChristenUnie denies freedom and equal rights to homosexuals. The inner-party politics of both parties are therefore very anti-revolutionary because there too orthodox Protestants fight the ghosts of French Revolution.

     

    About Ewout Klei

    Ewout Klei (1981) is specialized in political and religious history. He wrote his master thesis about the Dutch politician Joan Derk van der Capellen tot den Pol (1741-1784). This advocate of the American struggle for Independence and leader of the Dutch patriot movement deeply inspired the populist politician Pim Fortuyn (1948-2002). In 2011 Klei finished his Ph.D.-thesis about the Reformed Political Alliance, a small conservative Christian party in the Netherlands, with little power but from time to time some influence.

    Klei is no writing a book about the end of Christian politics in the Netherlands, and a book about the history of the Dutch Pacifist Socialist Party, a small leftwing party and a predecessor of the GreenLeft.

     

     



    [1] H. Van Dyke (ed. and trans.), Groen van Prinsterer: Lectures on Unbelief and Revolution (Jordan Station: Wedge Publishing Foundation, 1989) 3-4.

    [2] A.J. Verbrugh, Jong zijn en oud worden: (scheppende leiding in een periode vanaf ca. 1920) (Amsterdam: Buijten & Schipperheijn, 2002).

    [3] A.J. Verbrugh, Universeel en antirevolutionair. Toelichting bij de richtlijnen voor de nationaal-gereformeerde, dat is universeel-christelijke en antirevolutionaire politiek I (Groningen: Vuurbaak, 1980) 36-40.

    [4] Verbrugh, Universeel en antirevolutionair , 67-82.

    [5] F.C. Gerretson, Koninklijk kabinet of dictatuur? Open schrijven aan dr. H. Colijn nopens een actueel vraagstuk van staatkunde en staatsrecht (’s-Gravenhage, 1934).

    [6] A.J. Verbrugh, ‘Prof. dr. F.C. Gerretson (1884-1958)’, Ons Politeuma, December 1958.

    [7] Verbrugh, Universeel en antirevolutionair , 74. See also, G. Groen van Prinsterer, Ongeloof en revolutie, 2nd edition (1868), H. Smitskamp, ed., (Franeker: Wever, 1952), 150.

    [8] Verbrugh, Universeel en antirevolutionair 47, 117-134.

    [9] Verbrugh, ‘Niet kleingelovig zijn’, Ons Burgerschap, June 5, 1976.

    [10] ‘Tweestromenland’, advertentie GPV voor Statenverkiezingen, Trouw, March 22, 1978.

    [11] E. van Middelkoop, ‘Secularisatie, staat en politiek’ in: E.M.H. Hirsch Ballin, C.J. Klop and E. van Middelkoop, Christelijke politiek in een geseculariseerd Nederland (Barneveld: De Vuurbak, 1991), 28-43.

    [12] E.H. Klei, ‘Klein maar krachtig, dat maakt ons uniek’. Een geschiedenis van het Gereformeerd Politiek Verbond, 1948-2003 (Amsterdam: Uitgeverij Bert Bakker, 2011), 24-25; P. Bootsma and C. Hoeting, Over lijken. Ontoelaatbaar taalgebruik in de Tweede Kamer (Amsterdam: Uitgeverij Boom, 2006), 66-70.

    [13] A.A. van der Schans, De Franse revolutie. Uitgave van het Landelijk Verband van Staatkundig Gereformeerde Studieverenigingen. SGP-jongeren (The Hague 1989), 50-54.

    [14] B.J. van der Vlies, ‘Kort en bondig’, De Banier, 68, June 16, 1989. Italics added.

    [15] J. Zwemer, In conflict met de moderne cultuur. De bevindelijk gereformeerden en de Nederlandse samenleving in het midden van de twintigste eeuw (Kampen: De Groot Goudriaan, 1992).

    [16] J.T. van den Berg, ‘Kwestie SGP heeft diepere ideologie dimensie’, Reformatorisch Dagblad, August 10, 2012.

    [17] A. Rouvoet, Reformatorische staatsvisie. De RPF en het ambt van de overheid (Nunspeet: Marnix van St. Aldegonde Stichting, 1992).

    [18] N.C. van Velzen ed., Reformatie & revolutie: 200 jaar Franse revolutie (Nunspeet: Marnix van St. Aldegonde Stichting, Wetenschappelijk Studiecentrum van de RPF, 1989).

    [19] R.H. Matzken, ‘Wel Groen, maar dan van Prinsterer!’, Nieuw Nederland. Officieel orgaan van de Reformatorische Politieke Federatie (RPF)  15 (August 1989), 3.

    [20] “Vorm centraal in affaire-Van Dijke”, Reformatorisch Dagblad, March 26, 1998.

    [21] R. van Mulligen, ‘Tussen evangelisch en reformatorisch. Het politiek getuigenis van de RPF (1975-2003)’ in J. Hippe and G. Voerman, Van de marge naar de macht. De ChristenUnie 2000-2010 (Amsterdam: Uitgeverij Boom, 2010) 31-50.

    [22] D.J.H. van Dijk, ‘Laat SGP samenwerken met rooms-katholieken’, Reformatorisch Dagblad, October 10, 2012.

    [23] See: J. Langelaar, ‘ChristenUnie-senator wil verbod op sharia in grondwet’, Elsevier, February 19, 2011; A. Rouvoet and R. Kuiper, ‘Anti-sharia-bepaling geeft duidelijkheid’, Trouw, February 26, 2011; G. Wilders and M. de Graaf, ‘Sharia verbieden is heel goed plan’, Trouw,  February 26, 2011.

    [24] A. Slob and G.J. Segers, ‘Liberalen, verdedig vrijheid van godsdienst ook hier’, de Volkskrant, June 10, 2011.

    [25] K. van der Staaij, ‘Versterk de rechtstaat in Egypte’, Novini, March 1, 2012. See http://www.novini.nl/versterk-de-rechtstaat-in-egypte/

    [26] B. de Rooy en W. Dekker, ‘Interview met senator Holdijk’, Wapenveld 51, no. 5 (october 2001), 37-40.

    [27] Cf. George Harinck and Hugo Scherff, ‘Oude wijn in nieuwe zakken. Over de continuïteit in politieke visie en standpunten tussen GPV en RPF en ChristenUnie’, in: Joop Hippe & Gerrit Voerman (red.), Van de marge naar de macht. De ChristenUnie 2000-2010 (Amsterdam 2010) 133-156.

    Tags: ChristianUnion, French Revolution, GPV, Groen van Prinsterer, RPF
    Read More
  • De ware erfgenaam van Groen en Oranje. Het historische zelfbeeld van het Gereformeerd Politiek Verbond

    0

    Onderstaande artikel moet nog verschijnen in het Jaarboek Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen.

     

    Door: Ewout Klei

    In 1976 was het honderd jaar geleden dat G. Groen van Prinsterer, grondlegger van de protestants-christelijke stroming in de Nederlandse politiek, was overleden. De Antirevolutionaire Partij en Christelijk-Historische Unie wilden Groen graag herdenken en vroegen ook het Gereformeerd Politiek Verbond om aan deze gezamenlijke herdenking mee te doen. Het GPV had hier echter totaal geen behoefte aan omdat het onjuist zou zijn “om samen met degenen die Groen van Prinsterer metterdaad hebben verloochend zijn sterfdag te herdenken”.[1] In Zwolle organiseerde de kleine partij een eigen bijeenkomst, waarvoor men alleen de Staatkundig Gereformeerde Partij uitnodigde. De vrijgemaakt-gereformeerde kerkhistoricus J. Kamphuis schreef voor deze gelegenheid een brochure over Groen, die werd uitgegeven door het wetenschappelijk instituut van het GPV: de Groen van Prinsterer Stichting.[2]

    Het Gereformeerd Politiek Verbond had zich in 1948 losgemaakt van de ARP als gevolg van de kerkelijke Vrijmaking van 1944, toen onder leiding van de Kamper theoloog K. Schilder zo’n tachtigduizend kerkleden uit de Gereformeerde Kerken in Nederland stapten en een nieuw kerkgenootschap begonnen. Het GPV was de partij van de vrijgemaakt-gereformeerden. In de praktijk konden alleen vrijgemaakten lid worden van de partij. In sommige plaatsen konden niet-vrijgemaakten wel lid worden van de kiesvereniging, maar dit kwam zelden voor en zorgde bovendien vaak voor veel gedoe. In de ogen van de ARP was het GPV daarom een sektarisch clubje van kerkistische scherpslijpers, waarvan niets positiefs te verwachten viel.[3] GPV’ers zagen zichzelf echter als de ware opvolgers van de ARP, die ook na de culturele revolutie van de jaren zestig trouw wilden blijven vasthouden aan de erfenis van Groen van Prinsterer en strijden tegen ongeloof en revolutie.

    Over de oprichting van het GPV en de interne partijgeschiedenis is op basis van bestuursnotulen uit het partijarchief het één en ander geschreven. Uit deze artikelen komt het beeld naar voren van een partij die werd verteerd door felle conflicten. GPV’ers hadden – in ieder geval officieel – een heel ander beeld van hun partij. Het GPV was ten eerste een gereformeerde partij, een principieel christelijke partij die stond op de vaste en enige grondslag van Schrift en Belijdenis. Ten tweede was het GPV ook een nationale partij, een partij die geen sektarische groepsbelangen vertegenwoordigde maar het heil van de natie voor ogen had, en bovendien de nationaal-gereformeerde stroming in de Nederlandse politiek vertegenwoordigde. In beide zelfbeelden speelde de geschiedenis een belangrijke rol. De Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) waren de ware voortzetting van de eerste christelijke gemeente in Jeruzalem en het GPV was geen nieuwe partij maar vertegenwoordigde een geestelijke stroming die er altijd al was geweest. Een onderzoek naar het historische zelfbeeld geeft meer inzicht in de partijcultuur van het GPV. Hoe ontwikkelde dit beeld zich in de loop van de tijd? Hoe verhield het zich tot het historische zelfbeeld van de kerk? Welke visie had het GPV op het nationale verleden en op het eigen verleden? Hoe werd het historische zelfbeeld gebruikt om uitdagingen te lijf te gaan en nieuwe ontwikkelingen te duiden? En waarom verdween dit beeld langzaam? Het artikel is chronologisch van opzet. In paragraaf I handelt over de periode 1948-1963 toen het GPV nog niet in de Tweede Kamer was vertegenwoordigd en zich tegenover de vrijgemaakte kiezers duidelijk wilde onderscheiden van de ARP, paragraaf II gaat over de periode 1963-1977 toen het GPV werd geleid door P. Jongeling, zich ook richtte op niet-vrijgemaakte kiezers en een tegenbeweging tegen de culturele revolutie wilde vormen, in paragraaf III wordt de periode 1977-1988 behandeld toen het GPV werd uitgedaagd door de Reformatorische Politieke Federatie en een groeiende groep partijleden die met deze partij en de SGP electoraal wilden samenwerken, in paragraaf IV staat ten slotte de periode 1988-2000 centraal toen het GPV zijn veertigjarige en vijftigjarige jubileum herdacht, zich openstelde voor niet-vrijgemaakten en tenslotte met de RPF opging in de ChristenUnie.

     

    1. Doorgaande lijn

    De vrijgemaakten waren in hun beleving geen nieuwe kerk begonnen maar teruggekeerd tot Schrift en Belijdenis.[4] Ze zetten de “doorgaande lijn” die God in de geschiedenis met Zijn kerk ging voort.[5] Deze liep van de Reformatie van de zestiende eeuw, via de Afscheiding van 1834, de Doleantie van 1886 en de Vereniging van 1892 uit op de Vrijmaking van 1944. De oprichting van het GPV was een gevolg van de kerkelijke vrijmaking. De ARP was, omdat de meeste leden van deze partij synodaal-gereformeerd waren, in de ogen van de vrijgemaakte leiders verdacht. Omdat de ARP de bezwaren van vrijgemaakten niet in behandeling wilde nemen werd in 1948 het GPV opgericht en in 1949 het contact afgebroken. De vrijmaakten benadrukten echter dat zij ook de ware politieke lijn voortzetten: “Om antirevolutionair te blijven breken wij met de Anti Revolutionaire Partij.”[6] In het GPV-orgaan Ons Politeuma schreef J. Vermeij dat de ARP met de weigering de gevolgen van het kerkelijk conflict te bespreken ook de ‘heilige continuïteit’ had afgewezen. Vermeij beriep zich op Deuteronomium 5:3: “Met onze vaderen heeft de Heere dit verbond niet gemaakt, maar met ons, wij, die hier heden allen levend zijn.” God vernieuwde Zijn verbond. De vrijgemaakten waren het nieuwe verbondsvolk geworden, omdat de synodaal-gereformeerden afvallig waren geweest.[7]

    Het GPV werd in zijn begintijd gedomineerd door de predikanten F.A. den Boeft en Joh. Francke en de schoolmeester D.C. Haak. Zij vonden dat het GPV niet uit moest zijn op macht maar het getuigenis van de kerk moest laten doorklinken in de politiek. Het was niet erg als het GPV bij verkiezingen geen zetels halen. Het meedoen aan de verkiezingen an sich was al een getuigenis. Omdat het GPV als de ware partij van de ware kerk zuiver moest blijven mocht er onder geen beding electoraal worden samengewerkt met andere partijen, zoals bijvoorbeeld de SGP. Volgens Haak werd dan de enige grondslag van Schrift en Belijdenis gerelativeerd.[8]   Het GPV-bestuur kampte in de jaren vijftig met hevige interne conflicten die ervoor zorgden dat er vanuit het GPV weinig leiding uitging. Veel invloed op de vrijgemaakte politieke opinie had daarom de latere GPV-leider Jongeling, die als journalist van De Vrije Kerk (1945-1948) en als hoofdredacteur van het Gereformeerd Gezinsblad (vanaf 1967 het Nederlands Dagblad) elke dag lange hoofdcommentaren schreef op het nieuws. Het historische zelfbeeld van het GPV in deze jaren was vooral Jongelings constructie.

    Jongeling had zich vol overgave gecommitteerd aan de “doorgaande reformatie” en was – net als Den Boeft, Francke en Haak – van mening dat de vrijmaking op alle terreinen van het leven moest worden doorgevoerd. Hij schetste de vrijgemaakten als een kleine kudde, beschermd door God en bedreigd door het woeden der gehele wereld. De wereldgeschiedenis draaide volgens Jongeling om “de totale oorlog tussen de kerkvergaderende Christus en de kerkverwoestende satan”.[9] De vrijgemaakten stonden in het centrum van de wereldgeschiedenis en de duivel deed er alles aan om ze dwars te zitten. Moderne ontwikkelingen bekeek Jongeling daarom met een diep wantrouwen. De Verenigde Naties, het streven naar een federaal Europa, de dekolonisatie van Indonesië en de Wereldraad van Kerken waren allemaal gericht tegen het Koninkrijk Gods en het Koninkrijk der Nederlanden.[10]

    In 1956 verscheen het boek Terwille van het koninkrijk waarin een aantal hoofdartikelen van P. Jongeling uit de periode 1947-1955 deels bijgewerkt waren gebundeld. Bij gebrek aan een leesbaar GPV-boek werd dit een officieus standaardwerk van de partij.[11] In het hoofdstuk ‘Wording en verwording van ons staatsbestel’ betoogde Jongeling in navolging van Groen van Prinsterer dat de hand van God in de geschiedenis was aan te wijzen. God beloonde de vromen en strafte de goddelozen. Jongeling koppelde dit aan de kerkgeschiedenis. Ging het goed met de kerk dan ging het goed met het land. Maar als de kerk afdwaalde dan ging het land ten onder.

    In de zestiende eeuw had God Willem van Oranje gebruikt als een instrument om Nederland van de Spaanse tirannie te bevrijden en de ware kerk te beschermen. Jongeling vond het daarom ook een “nationale schande” dat de overgrote meerderheid van het Nederlandse volk, ook van de gereformeerden, maar twee of drie coupletten van het Wilhelmus kende. Het volkslied moest op elke christelijke school en in elk christelijk gezin in zijn geheel geleerd worden. Na de Gouden Eeuw kwam in de achttiende eeuw de neergang, die volgens Jongeling te wijten was aan de invloed van de Verlichting. In de negentiende eeuw leek Nederland uit het diepe dal omhoog te krabbelen dankzij het optreden van Groen van Prinsterer. Deze opleving was echter maar tijdelijk. Groens opvolger Abraham Kuyper stichtte weliswaar de ARP maar bagatelliseerde met zijn leer van de gemene gratie de antithese tussen geloof en ongeloof, door te leren dat ongelovigen ook tot goede dingen in staat waren. Bovendien leerde hij dat er meerdere ware kerken waren. Dit was volgens Jongeling natuurlijk vragen om problemen. Ten tijde van Kuyper was de afval nog niet goed zichtbaar. Na de Vrijmaking en de oprichting van het GPV was het echter duidelijk dat de ARP “het oude spoor verlaten” had. De partij bood weliswaar weerstand tegen de Indonesische onafhankelijkheid maar verkocht in 1952 haar principiële antithetische opstelling “voor een schotel linzenmoes” door met de katholieke KVP en de socialistische PvdA een coalitie te vormen. De toekomst was volgens Jongeling, die uit het Handboek der Geschiedenis van het Vaderland van Groen van Prinsterer citeerde, “in donkere wolken gehuld”. Er was echter door Gods genade een klein begin van herleving. Het GPV, vrucht van de Vrijmaking, hief “de oude banier” op, “de banier van de belijdenis in het staatkundige leven”. Het GPV wilde “naar vermogen de geestelijke rijkdommen bewaren, welke God ons ook uit de politieke worsteling der vaderen deed toekomen (en) tevens zijn winst doen met wat de HEERE ons in en door de reformatie der Kerk (de Vrijmaking, EHK) weer klaar deed verstaan.”[12]

    Opvallend is dat Jongeling Groen van Prinsterer gebruikte als zweep om de ARP mee te slaan. Jongeling was niet de eerste die dit deed. Tijdens het interbellum beriepen de SGP en de Hervormd-Gereformeerde Staatspartij zich ook op Groen om de samenwerking van ARP en CHU met de katholieken te hekelen.[13] Bovendien waren er meer vrijgemaakten die Groen voor hun karretje spanden. In de brochure Kracht en doel der politiek presenteerden theoloog C. Veenhof en oud-Kamerlid A. Zijlstra Groen van Prinsterer als een vrijgemaakte avant la lettre. De altijd hervormd gebleven Groen was volgens de auteurs “een kampvechter der afgescheidenen, criticus van de zonden der kerk, strijder voor de vrijmaking der kerk, worstelaar voor kerkherstel – door afscheiding, een staatsman niet! Een evangeliebelijder.” Ook Jongeling spande Groen voor zijn karretje en doorspekte zijn krant met citaten van zijn illustere voorganger en voorbeeld. Hij beriep zich verder op I. da Costa, A.M.C. van Hall, J.A. Wormser, J.C. Sikkel, D.P.D. Fabius en L. Lindeboom. Zij waren een wolk van getuigen. De strijd die door de getuigen in de negentiende en begin twintigste eeuw werd gevoerd voor reformatie in kerk en staat voerden de vrijgemaakten nu. Jongeling maakte zeer selectief gebruik van zijn bronnen en citeerde alleen wat hem pas kwam. Zo zweeg hij over het feit dat Wormser aan het eind van zijn leven terugkeerde naar de Nederlandse Hervormde Kerk en dat Sikkel zijn standpunt over de centrale rol van de kerk herzag, en later meende dat de zorg voor de maatschappij moest worden overgelaten aan particulier initiatief.[14]

    Op 1 april 1958 bestond het GPV tien jaar. Vanwege een onoverbrugbaar conflict in het GPV-bestuur werd de tienjarige verjaardag niet in het GPV-orgaan Ons Politeuma herdacht. Jongeling daarentegen wijdde in het Gereformeerd Gezinsblad vier hoofdartikelen aan de oprichting van het GPV. Aan zijn vrijgemaakte lezers wilde Jongeling duidelijk maken waarom het tien jaar geleden nodig was om te breken met de ARP en een vrijgemaakte partij op te richten. Jongeling legde uit dat de keuze voor het GPV een moeilijke geloofsbeslissing was geweest. Men maakte zich niet zomaar vrij van de ARP, maar hier ging een geloofsworsteling aan vooraf. Iedereen die hier vraagtekens bij durfde te zetten en dacht dat het een vooropgezette zaak van enkelingen was, sloeg de waarheid recht in haar gezicht. Ook vond Jongeling dat het GPV in het spoor van zijn oprichters verder moest gaan, dus een strakke band moest onderhouden met de ware kerk. Hij citeerde voor dit doel zeer uitgebreid uit de toespraak van Schilder op het Amersfoorts Congres van 1948 en verzweeg dat de in 1952 overleden vrijgemaakte kerkleider zelf nooit lid van het GPV was geworden. Volgens Jongeling sprak Schilder naar de Schrift en was zijn voorstelling van zaken daarom tijdloos, “want de waarheid veroudert niet en Gods Woord verandert niet.”[15] De strakke band die het GPV met de kerk had werd op deze manier een goddelijke legitimatie voorzien.

    Jongeling zweeg in zijn artikel over het feit dat het GPV nog nauwelijks electoraal succes had geboekt en dat de partij geplaagd werd door felle conflicten. Hij zei alleen dat het GPV ook zo zijn moeilijkheden had gehad, maar dankte God “dat Hij ons het G.P.V. heeft geschonken als een nuttig instrument waarvan Gods volk (de vrijgemaakten, EHK) zich mag bedienen bij het vervullen van zijn politieke roeping.” Ten slotte vond Jongeling dat het GPV wel meer aan politiek moest doen. Hoewel het belangrijk was dat de paritj op de goede grondslag stond, moest op dit fundament verder worden gebouwd. Impliciet leverde Jongeling dus kritiek op de a-politieke koers van GPV-leiders F.A. den Boeft, Joh. Francke en C. Smits. Al te openlijk kon hij dit echter niet doen.[16]

    Aan de interne conflicten van het GPV kwam in 1959 een einde toen de Algemene Vergadering het voltallige bestuur dwingende op te stappen. In 1960 werd er een nieuw bestuur gekozen. Het enige oude bestuurslid dat in het nieuwe bestuur terugkeerde was A.J. (Bart) Verbrugh. Hij en Jongeling zouden het GPV in de jaren zestig en zeventig domineren.

     

    2. Groen, Nederland en Oranje

    1963 was voor het GPV een belangrijk jaar omdat het GPV toen in de Tweede Kamer kwam met Jongeling. In de jaren vijftig was het GPV een partij van en voor vrijgemaakten, in de jaren zestig probeerde het GPV ook de steun van niet-vrijgemaakten te krijgen. De partij richtte zich in 1963 vooral op conservatieve Antirevolutionairen die zich gegroepeerd hadden rond de conservatieve bladen Tot vrijheid geroepen en Burgerrecht en in VERAR (Verontruste Antirevolutionairen). Het GPV profileerde zich tegenover deze kiezers niet als een vrijgemaakte partij maar als een partij die het traditionele AR-geluid nog wel liet horen. In tegenstelling tot de ARP stond het GPV vierkant achter de apartheidspolitiek in Zuid-Afrika[17] en bleef de partij zich verzetten tegen de Publiekrechterlijke Bedrijfsorganisatie (PBO). Het GPV presenteerde zich vooral als een nationale partij die zeer vaderlandslievend en koningsgezind was. Waar de ARP de Europese integratie steunde en Nieuw Guinea wilde overdragen aan Indonesië, stond het GPV pal voor de soevereiniteit van het Koninkrijk der Nederlanden en ging de verkiezingen in onder de leus “Den vaderland getrouwe”. In het verkiezingsmanifest[18] stelde het GPV zich onder het kopje “Wie wij zijn” aan het volk van Nederland voor: “Wij zijn Nederlanders, die de bezielende principes van de christelijke politiek in toepassing willen brengen en zo het goede van ons land willen bevorderen.” Christelijke politiek was volgens het GPV niet mogelijk zonder binding aan de belijdenis. Verder zei het GPV verder te willen gaan in het spoor van “grote voortrekkers” als “Prins Willem van Oranje, de graven van Nassau, Prins Maurits, de koning-stadhouder Willem III, en ook b.v. Aldegonde, Jan Pietersz. Coen, en Da Costa en Groen van Prinsterer”. Deze “confessioneel-gereformeerde richting”, die “er altijd in ons volk is geweest”, werd een tijdlang in de ARP voortgezet. Omdat Kuyper van de lijn van Groen afweek wilde het GPV de kritiek van L. Lindeboom, A.F. de Savornin Lohman, D.P.D. Fabius en vooral K. Schilder op Kuyper meenemen.

    Het verkiezingsmanifest bevatte de portretten van Willem van Oranje, Groen van Prinsterer en Schilder, die alledrie de confessioneel-gereformeerde richting (later noemde het GPV dit de nationaal-gereformeerde richting) in de Nederlandse politiek zouden vertegenwoordigen. Het GPV beriep zich dus op een nationale traditie maar de invented tradition waar de partij in haar verkiezingsmanifest mee kwam werd steeds smaller en exclusiever. Willem van Oranje was als “vader des vaderlands” er voor alle Nederlanders, Groen van Prinsterer verbond alleen de protestanten en Schilder alleen de vrijgemaakten. Het GPV was nationaal, maar nationaal waren alleen de GPV’ers.

    In 1967 ging het GPV de verkiezingen in onder de leus ‘Voor vorstenhuis en vaderland’. Jongeling was zeer geschrokken van de rookbom die Provo op 10 maart 1966 tijdens de bruiloft van Beatrix en Claus tot ontploffing had gebracht en meende dat de monarchie werd bedreigd. Omdat de autoriteiten te weinig deden zouden de ware vaderlanders hun geliefde van God gegeven Oranjevorst weer moeten beschermen, net als in 1918 tijdens de ‘revolutie’ van P.J.Troelstra. In de verkiezingsbrochure Bij de tweesprong trok Jongeling ook een parallel met het verleden en vergeleek de jaren zestig met de patriottentijd (1780-1787). Het was geen toeval dat het in 1781 anoniem verspreide pamflet Aan het Volk van Nederland van baron Joan Derk van der Capellen tot den Pol, waarin de Oranjes werden bekritiseerd, in 1966 opnieuw was uitgegeven.[19] Net als de patriotten waren de provo’s volgens Jongeling uit op revolutie en maakten ze de weg vrij voor buitenlandse overheersers. In de achttiende eeuw waren dat Frankrijk, in de twintigste eeuw de Sovjetunie.[20]

    Tijdens de verkiezingen van 1967 werd het GPV gesteund door het Nationaal Evangelisch Verband, in 1966 opgericht als steunorganisatie voor niet-vrijgemaakte GPV-sympathisanten. Het NEV kwam uit de koker van partij-ideoloog Verbrugh, die hier grootste plannen mee had. Het GPV moest samen met zijn bondgenoot het NEV een tegenbeweging vormen tegen de culturele revolutie van de jaren zestig. Doel van deze beweging was om het regeerkasteel te veroveren en Nederland te hervormen in christelijke zin.[21] Belangrijk voor het bondgenootschap waren de massabijeenkomsten die GPV en NEV samen organiseerden. De sfeer op deze Nationale Appèls herinnerde aan de vooroorlogse toogdagen van de ARP en Jongeling werd op eenzelfde manier toegejuicht als Colijn.[22] Toch waren de bijeenkomsten evenzeer een reactie op de happenings en sit-ins van links. GPV en NEV wilden laten zien dat er nog vele Nederlanders waren die wél trouw bleven aan het gezag. Op de bijeenkomsten hielden GPV-voormannen Jongeling en Verbrugh vurige speeches en zongen de aanwezigen oud-vaderlandse strijdliederen uit Valerius’ Gedenkklanck. In 1967 organiseerden GPV en NEV hun Nationaal Appèl in de Magriethal te Utrecht, waar meer dan vierduizend mensen op waren afgekomen. Er heerste een militaristische stemming. NEV-voorzitter J.P.A. Mekkes van het NEV sprak van een “geestelijke wapenschouw, staande in de militante, militaire sfeer die logisch past bij de geestelijk-politieke strijd” en Verbrugh had het over “een inspectie van de nationaal-gereformeerde troepen, die weer in Nederland kunnen worden verzameld.”[23] Een jaar later herdachten GPV en NEV de Slag bij Heiligerlee van 1568, het startschot voor de Tachtigjarige Oorlog. Op deze bijeenkomst was spraken ook Leo van Heijningen, ex-lid van de Boerenpartij, en ds. C.M. Graafstal, voorzitter van de Federatie van Christelijke Oranjeverenigingen. In zijn toespraak riep Graafstal zijn jonge luisteraars op om dienst te nemen bij de Nationale Reserve. Na een overdonderend applaus maakte Graafstal nog bekend dat hij wel eens met een pistool had geschoten, maar “alleen met onze mannen.”[24]

    Buitenstaanders stonden er bij en keken er naar. Henry Faas van De Volkskrant vroeg zich na een toespraak van Mekkes over de ‘leugen der democratie’ af of GPV’ers Oranjefascisten waren.[25] Ook vanuit eigen kring kwam er kritiek. Toen in augustus 1967 in Ons Politeuma een kadercursist een nieuw GPV-lied had geschreven, getiteld ‘Thans is de tijd gekomen’,[26] werd hier door de NRC de draak mee gestoken. De krant vroeg zich af “welke vrijgemaakte Jongeling of ouderling het in de toekomst het luidst zal zingen.”[27] Ds. M.J.C. Blok noemde het lied “een soort Horst-Wessel-lied, met een poging tot gereformeerde grondslag”[28] en GMV’er H.P. de Roos vond de kritiek van de NRC volkomen terecht:

     

    “Als er dan zo nodig een strijdlied aangeheven moet worden, waarom dan ons rijke psalmboek niet eens doorzocht? Ik zing liever: “De Heer zal opstaan tot de strijd, Hij zal zijn haters wijd en zijd doen vluchten”, dan dat ik moet zingen: “Wij zijn niet meer te tomen”, “Wij gaan de staat hervormen”. Ik ben het brallende J.V.-bondslied uit de tijd voor de oorlog nog niet vergeten. Geef ons alstublieft niet het gesnoef: “Wij, Gereformeerden”, van die jaren terug. Wij meenden in onze natie de lakens te kunnen uitdelen, maar hoe rot dat leven was bleek in de jaren veertig wel. Ik dacht dat we daarvan wel iets geleerd zouden hebben. Daarom mijn dringend verzoek: verhef dit lied niet tot “strijdlied” en laat het niet in Heiligerlee zingen. Graaf Adolf zou zich er voor schamen.”[29]

     

    Vrijgemaakte studenten konden er wel om lachen. In de jaren zestig en zeventig werd op de studentenverenigingen een parodie op het Horst-Wessel-lied[30] gezongen, waarvan het couplet luidde:

     

    “Die Fahne hoch, die Strassen frei,

    das GPV marchiert vorbei.

    Hundert man und ein Jungling

    jagen die Rest über die Kling.”

     

    Het GPV was niet ongevoelig voor deze kritiek. Ondanks het feit dat het GPV in de jaren zestig naar hedendaagse en toenmalige maatstaven behoorlijk nationalistisch was, wilden voormannen als Jongeling en de theoloog Kamphuis uit de buurt van de ultrarechtse Boerenpartij blijven. Zo zei Jongeling tegen Koers-redacteur R.Valkenburg:

     

    “Wij zijn géén nationalisten, dat is afgoderij, als men eigen regering, eigen staat, eigen natie boven God en Zijn Woord zet. Maar wij zijn wel Nederlanders, die naar Gods Woord wensen te leven.” [31]

     

    Jongeling had in de Tweede Wereldoorlog in het verzet gezeten en na zijn gevangenneming de verschrikkingen van het concentratiekamp meegemaakt, dus hij wist hoe gevaarlijk doorgeschoten nationalisme kon zijn. Kamphuis waarschuwde op het Nationaal Appèl van 1971 bovendien voor de verheerlijking van het gezag en het bouwen op een sterke man. Men moest volgens hem tegen revolutie én tegen reactie strijden, want het GPV was geen fascistische partij.[32] Tenslotte distantieerde ook fractiemedewerker Ad de Boer, later directeur van de Evangelische Omroep, zich duidelijk van reactionair rechts toen hij op het Nationaal Appèl van 1972 sprak over ‘Kolonels of kabouters’, daarmee doelend op het leger dat geassocieerd werd met orde en gezag, en op de anarchistische kabouterbeweging van ex-Provo Roel van Duijn.[33]

    In 1973 bestond het GPV 25 jaar. In tegenstelling tot 1958 had het GPV nu wel veel om met dankbaarheid op terug te kijken. Niet alleen had het GPV twee leden in het parlement (Jongeling en sinds 1971 Verbrugh) maar in 1966 na een lange periode van strijd ook een program van richtlijnen gekregen. Het GPV hield op 31 maart 1973, een dag voor de officiële verjaardag van de partij, een feestelijke bijeenkomst in de De Doelen te Rotterdam. Het was dubbel feest omdat Jongeling die dag jarig was en als leider van de partij weer in het zonnetje moest worden gezet.

    Hoofdspreker op de bijeenkomst was de Kamper theoloog C. Trimp, die de “nationaal-gereformeerde” richting in de Nederlandse politiek die het GPV meende te vertegenwoordigen in historisch perspectief plaatste. Het GPV was volgens hem niet zomaar een partij, maar vormde de kern van de Nederlandse natie. Zoals de Nederlandse opstand tegen Spanje in de zestiende eeuw geleid werd door “10 pct. calvinistische gereformeerden”, zo waren het nu de GPV’ers die “de vrijheid tot het publiek vereren van de waarachtige God” het krachtigst verdedigden. Hoewel Nederland in de negentiende en twintigste eeuw het toneel werd van kerkverval en secularisatie, bleven mensen als Groen van Prinsterer en Jongeling wijzen op het geboorte-verhaal van de Nederlandse natie, die zou zijn voortgekomen uit de kerk. Trimp noemde Groen en Jongeling in één adem, omdat Jongeling de ware erfgenaam van Groens erfenis was. De ARP had Groen verloochend en de Vrije Universiteit in Amsterdam, vroeger het centrum van gereformeerdheid, had de Bijbel overgeleverd aan de almachtige wetenschap. Het GPV had daarom de “historische roeping” om de “echt nationaal-gereformeerde grondtoon in een nieuwe tijd met nieuwe kracht ten gehore te brengen”. De stem van het GPV moest gehoord blijven worden. Eventuele invoering van een kiesdrempel, waardoor het GPV niet meer in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zou worden, was erg voor het GPV maar nog veel erger voor Nederland. Dat het GPV vanwege de strakke band met de kerk klein was en misschien ook wel bleef betekende niet dat de partij niets voorstelde. Nederland was qua omvang ook een klein land gebleven, omdat Willem van Oranje alleen door de calvinisten voor 100% werd gesteund in de strijd tegen Spanje.[34]

     

    3. Het zuivere volk van God en de Samaritanen

    Aan de relatieve openheid van het GPV kwam begin jaren zeventig voorlopig een einde. In 1972 werd onder druk van verontruste vrijgemaakten die de partij zuiver wilden houden de samenwerking met het niet-vrijgemaakte NEV opgezegd. Op 30 maart 1973, een dag voor de feestelijke bijeenkomst in De Doelen, besloot de Algemene Vergadering van het GPV bovendien om de kiesverenigingen Wezep en Voorthuizen te royeren. Het royement had een kerkelijke oorzaak. De leden van Wezep en Voorthuizen waren eind de jaren zestig als gevolg van een conflict in de kerk ‘buitenverbanders’ geworden, ze waren met andere woorden uit de kerk gezet. Omdat kerk en politiek in het GPV nauw op elkaar waren betrokken besloten sommige kiesverenigingen om hun buitenverbandse leden te royeren. Wezep en Voorthuizen waren echter in meerderheid buitenverbands zodat de Algemene Vergadering er aan te pas moest komen. Het Gelderse provinciale bestuurslid W.P. Balkenende, die in het vrijgemaakte kerkblad De Reformatie een artikel over het zilveren jubileum van het GPV schreef,  noemde het royement een pijnlijke insnijding die niettemin een confessionele versterking van de partij betekende: “Want de afgevaardigden van beide verenigingen zeiden wel de weg van het G.P.V. te willen gaan, maar dan losgemaakt van hun kerkkeus.”[35]

    Het royement van buitenverbanders zette kwaad bloed. De Kamper theoloog Veenhof, die in 1968 buiten verband raakte, ontwikkelde zich tot de belangrijkste criticaster van het GPV. Vlak voor de Tweede Kamerverkiezingen van 1971 vergeleek hij in een open brief het GPV met de communistische partijen van achter het ijzeren gordijn, omdat zij immers ook dissidenten het zwijgen oplegden. Ook beweerde Veenhof dat Groen van Prinsterer, als hij in nu zou hebben geleefd, vanwege zijn lidmaatschap van de Nederlandse Hervormde Kerk geen lid van het GPV mocht worden.[36] Deze opmerking was pijnlijk omdat de partij haar wetenschappelijk instituut naar de 19e-eeuwse politicus had vernoemd en zich te pas en te onpas op Groen beriep. Niettemin had Veenhof boter op zijn hoofd, want hij was juist degene die in de jaren veertig net als Jongeling Groen als een negentiende-eeuwse vrijgemaakte afschilderde. In het Nederlands Dagblad en De Reformatie kreeg hij van vrijgemaakte scribenten dan ook een koekje van eigen deeg.[37]

    In 1978 herdacht het GPV zijn dertigjarige verjaardag. De herdenking was wat soberder omdat de partij haar tweede zetel in het parlement had verloren. Jongeling, ondertussen partijleider af, vergeleek in het partijorgaan Ons Burgerschap de oprichting van het GPV met de herbouw van Jeruzalem na de Babylonische ballingschap “in de druk der tijden”. Net als de Israëlieten toen kampten de GPV’ers nu namelijk soms ook met “tegenstand van “medewerkers””. Jongeling vergeleek hier het optreden van de RPF, die in 1977 tevergeefs meedong naar een Kamerzetel en er mede de oorzaak van was dat het GPV een zetel verloor, impliciet met het optreden van de Samaritanen. Na de ballingschap wilden de Samaritanen – verwant aan het joodse volk maar door de uit ballingschap terugkerende Israëlieten niet als stamgenoten erkend – meehelpen aan de herbouw van tempel, maar dit werd door Zerubbabel geweigerd. De Samaritanen gingen vervolgens de Israëlieten tegenwerken en beide volken werden gezworen tegenstanders. Een andere oorzaak van het conflict was dat de Samaritanen zich hadden vermengd met de heidense Kanaänieten, iets wat de Israëlieten verschrikkelijk vonden. Het GPV stond als het zuivere volk van God, de Israëlieten van het nieuwe verbond, tegenover de interkerkelijke RPF, het nieuwe mengvolk van de Samaritanen. Het grote gevaar dat het GPV nu bedreigde was volgens Jongeling niet zetelverlies maar verlies aan bezieling, aan liefde en trouw, aan Schriftuurlijk onderscheidingsvermogen.

    Het GPV had in 1977 niet alleen stemmen verloren aan de RPF maar ook aan het CDA. Jongeling herinnerde in zijn artikel aan de ARP, die na de oprichting van het GPV steeds verder was vervaagd en verlinkst en anno 1978 bezig was om op te gaan in het CDA.  De geschiedenis van de ARP was volgens Jongeling hét bewijs dat de GPV’ers in 1948 gelijk hadden. De C in het CDA zou namelijk niets voorstellen. In zijn artikel hield Jongeling ten slotte de ambities van het GPV kritisch tegen het licht. Aanvankelijk hadden vele GPV’ers gehoopt, “dat het kleine GPV in ons volksleven de katalysator zou worden die een proces van wederkeer tot de HEERE op gang zou brengen”. Dit was niet gebeurd. Volgens Jongeling was de arbeid van de GPV’ers daarom echter niet vruchteloos: “Wanneer mensen, eenlingen misschien, in hun woorden en daden God de eer geven die Hem toekomst en anderen opwekken om ook in de politiek naar Zijn geboden te leven, dan brengt dat in zichzelf al een zegen mee.” Goede politiek hing dus niet af van succes of relevantie, het ging om “het bijbelse getuigenis”. Door deze getuigenispolitiek moest er een “schifting” komen, “bekering of verharding”.[38]

    Probeerde het GPV in de jaren zestig nog het regeerkasteel te veroveren als tegenbeweging samen met het NEV, eind jaren zeventig was er van deze ambities niets meer over en leek de partij weer terug te vallen in haar oude reflexen: het GPV is een partij van en voor vrijgemaakten. Toch was dit niet zo. Een groeiende groep GPV’ers vond dat de partij wel moest samenwerken met anderen om zo het GPV-geluid in de vertegenwoordigende organen te versterken. De oude generatie GPV’ers vond succes en relevantie onbelangrijk, een nieuwe generatie GPV’ers wilde daarentegen wel meer invloed. Het meningsverschil spitste zich toe op de vraag of het GPV wel een lijstineenschuiving met RPF en SGP mocht aangaan als de eigen lijst zelfstandig geen zetel zou kunnen halen.[39] In 1981 trokken de voorstanders van lijstineenschuiving aan het langste eind. Lijstineenschuiving werd onder strikte voorwaarden toegestaan. Een aantal leden van de Generale Verbondsraad, het hoofdbestuur van het GPV, bleef zich echter uit alle macht tegen deze beslissing verzetten. Toen het GPV in 1984 besloot om samen met de RPF en SGP aan de Europese verkiezingen mee te doen stapten tien GVR-leden op. Volgens hun had het GPV door met andere partijen samen te werken de oude koers verlaten.[40]

    Aftredend partijvoorzitter J. van der Jagt was het inhoudelijk met de bezwaren tegen lijstineenschuiving eens. Als voorzitter moest hij echter de eenheid in de partij bewaren.  In zijn afscheidsrede zei hij dat het GPV aan zijn exclusief-vrijgemaakte identiteit had vastgehouden en dit in de toekomst zou (moeten) blijven doen. Hij herinnerde zijn toehoorders aan het feit dat het 1984 het jaar was dat Willem van Oranje 400 jaar geleden was overleden, de Afscheiding 150 jaar geleden had plaatsgevonden en 40 jaar geleden de Vrijmaking. Uit de geschiedenis bleek volgens Van der Jagt dat er een causaal verband was tussen kerk en politieke partij. Toen het slecht ging met de Gereformeerde Kerken (synodaal) ging de ARP ten onder. In 1980 was deze partij met CHU en KVP gefuseerd tot het CDA. Er waren mensen die zeiden dat GPV, RPF en SGP dan ook maar moesten fuseren. Van der Jagt was het hier uiteraard mee oneens: “We zouden, indien we die weg zouden inslaan, metterdaad bezig zijn om onze geboortepapieren te verscheuren.” Hoewel het GPV deze weg nu unaniem afwees, was Van der Jagt bang dat men in de toekomst misschien anders zou kiezen:

     

    “We herdenken dit jaar (…) dat God 40 jaar geleden reformatie gaf in Zijn kerk. Het getal 40 is een getal dat vaak in de Bijbel voorkomt. In tal van situaties. Ook in situaties waarin dat causale verband aanwezig is tussen enerzijds het verval van de kerk en de neergang van het leven in Israël als volk en anderzijds daarvan de opbloei van het hele leven. (…) Als God door Zijn richters reformatie had gegeven, dan, na 40 jaar, was die reformatie weer verzand. Er kwam dan een tweede generatie die de richter niet had gekend en dan ging het weer mis. Dan ging het ook in de politiek mis. Dan kwamen de aangrenzende volken Israël bezetten. Dit alles is ons beschreven tot onze lering. Ook wij zijn 40 jaar verder dan 1944. Neen, nu ga ik niet zeggen dat bij ons de reformatie verzand is. Er hoeft per definitie na 40 jaar geen verzande reformatie te zijn, dat is geen automatisme. Maar wel zullen we zelfonderzoek moeten doen. Er groeit ook bij ons een tweede generatie op, zelfs al een derde. En als die tweede generatie weinig weet van de grote daden die God 40 jaar geleden gedaan heeft, als een deel van de jeugd er weinig weet van heeft waarom er in 1948 een GPV is opgericht, is dat dan niet mede de schuld van de eerste generatie? Is er bij ons ook niet vaak een verflauwing te constateren?” [41]

     

    Van der Jagt zou gelijk krijgen. De nieuwe generatie vrijgemaakten dacht inderdaad anders over de kerk en over de verhouding tussen kerk en politiek. De exclusief-vrijgemaakte identiteit van het GPV kwam daardoor steeds meer onder druk te staan.

     

    4. Groeiende onzekerheid en evangelicalisering

    Na 40 jaar Vrijmaking herdacht men 40 jaar GPV. Op 23 april 1988 werd in Apeldoorn een grote gezellige familiedag gehouden waar (bijna) alle vrijgemaakte zuilorganisaties, die vanaf de jaren tachtig de G-organisaties werden genoemd, een standje hadden.[42] De jubileumbijeenkomst vormde zo een microkosmos van de vrijgemaakte wereld. De kinderen die met hun ouders waren meegenomen zongen aan het einde van de middag een ingestudeerd GPV-lied:

     

    “GPV, in de politiek,

    Klein maar krachtig, dát maakt ons uniek,

    GPV, gereformeerd geluid

    Dat roepen wij met alle stemmen uit,

    Want wij weten dat de toekomst van ons vaderland,

    Wordt geleid door God, wij zijn kind’ren aan Zijn hand.” [43]
    Het was een feest der zelfbevestiging. Dat was ook het Gedenkboek GPV 1948-1988 dat voorzien was van een oranje kaft en naast vele foto’s  van GPV’ers en GPV-activiteiten uiteraard ook een portret van koningin Beatrix en prins Claus bevatte. Volgens het SGP-gezinde Reformatorisch Dagblad was dit boek “een typisch verschijnsel van het gereformeerde volksdeel”. De krant plaatste het Gedenkboek in de traditie van de rijen gedenkboeken die waren verschenen van de Vrije Universiteit, van de Anti-Revolutionaire Partij, van de Unie “School en Evangelie. Net als die boeken van toen zou het Gedenkboek triomfalistisch van toon zijn en zich schuldig maken aan “mensverheerlijking” door de in 1985 overleden Jongeling en het huidige Kamerlid G.J. Schutte op te hemelen.[44] Hoewel deze observatie deels terecht was, klopte ze niet helemaal. Naast het artikel van Van der Jagt ‘Een partij als geen andere’, waarin de oprichting van het GPV werd verdedigd en Vrijmaking en Schilder werden bejubeld, bevatte het Gedenkboek ook het artikel ‘Een partij als geen andere’ van Henk Timmermans. De directeur van de Groen van Prinsterer Stichting had een wetenschappelijk-historisch verhaal geschreven over de 40-jarige GPV-geschiedenis waarin de menselijke factor in de geschiedenis werd benadrukt. Door het verleden (tot op zekere hoogte) te objectief te beschrijven, met afstand dus, bedreigde de jonge historicus het mythische historische zelfbeeld dat het GPV had geconstrueerd. Het GPV was niet zo uniek als men dacht. De partij kende ook interne conflicten en moest ook zetels halen bij verkiezingen om invloed uit te oefenen.[45]

    Het Gedenkboek liet dus twee historische beelden van het GPV zien: een normatief zelfbeeld waarin de keuzes van toen nog steeds geldig waren voor nu, en een historisch beeld waarin het verleden met een zekere distantie werd beschreven. Het GPV was ondanks alle feestvreugde een beetje onzeker over zichzelf. Dit bleek ook duidelijk uit het verzoek van de redactie van Ons Burgerschap aan de fractieleiders van andere politieke partijen om te reageren op de stelling ‘GPV: meer dan folklore’. Het GPV, de partij die naar eigen zeggen de nationaal-gereformeerde richting in het Nederlandse volk vertegenwoordigde die er altijd was geweest en die door Jongeling en Van der Jagt met het Oudtestamentische Israël was vergeleken, had toch alleen de goedkeuring van God nodig? Het maakte toch niet uit wat de wereld van het GPV dacht, want goede politiek stond toch los van succes en relevantie? In dit geval bleek het GPV niet te kunnen voldoen aan de hoge norm die de partij zichzelf had gesteld. In de Tweede Kamer was het GPV weliswaar klein en die kleinheid had alles te maken met de strakke band met de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) en de strenge christelijke principes die de partij voorstond, maar Jongeling, Verbrugh en Schutte hadden alledrie wel hun best gedaan om als parlementariër serieus genomen te worden. Het was veelzeggend dat uitgerekend H.A.F.M.O. van Mierlo van D66, de partij die qua principes het verst van het GPV afstond, het meest complimenteus was. Van Mierlo prees het GPV omdat de partij spreekgestoelte in de Tweede Kamer niet gebruikte als preekstoel en zei bovendien de politiek van Schutte “eigentijdser, politieker, zakelijker en minder sectarisch” te vinden dan de getuigenispolitiek van RPF en SGP. Volgens Van Mierlo had Schutte waardevolle bijdragen geleverd in de debatten waar de staatsrechterlijke zuiverheid op het spel stond, zoals bij de Kieswetswijziging, de RVS-enquête, de wijziging van de wet sociale zekerheid.[46]

    In de jaren negentig nam de onzekerheid toe. Een nieuwe generatie vrijgemaakten, die de Vrijmaking van 1944 niet had meegemaakt, ervoer het ware-kerk-denken als een loden last  en wilde graag samenwerken met andere orthodox-protestanten. De echte tegenstelling was niet die tussen vrijgemaakt en niet-vrijgemaakt, maar tussen orthodox en vrijzinnig. Een belangrijke rol speelde het in 1992 opgerichte kerkblad Bij de Tijd, dat spreekbuis van de vrijgemaakte vernieuwers wilde zijn. Het blad wilde de vrijgemaakte zuil openbreken maar ook voorkomen dat een nieuwe generatie verloren zou gaan aan de wereld. Bij de Tijd keerde zich tegen daarom “geestelijke luiheid”, dat óf tot traditionalisme óf tot verwereldlijking zou leiden, en wilde dat er weer nieuw vuur in de kerken kwam.[47] Bij de synodaal-gereformeerden had kritiek op de eigen zuil geleid tot secularisatie, omdat veel gelovigen in navolging van enkele vrijzinnige theologen het gezag van de Bijbel ter discussie stelden. Vrijgemaakten, ook die van Bij de Tijd, wilden onder geen beding de ‘synodalen achterna’ en voor vrijzinnigheid en twijfel was daarom geen plaats. Wel kwam er steeds meer ruimte voor het gevoel, de religieuze beleving. Bij de Tijd stond erg open voor evangelische invloeden en maakte reclame onder andere voor de anti-abortusorganisatie Schreeuw om Leven, het Israëlcentrum in Nijkerk, de evangelische uitgeverij Novapres die Amerikaanse lectuur publiceerde en de uit Engeland afkomstige Alpha-cursus. Een groeiende groep vrijgemaakten begon als gevolg van deze ‘evangelicalisering’ ook anders over politiek en maatschappij te denken. Minder gereformeerd. Maar ook minder nationaal.

    De veranderingen in de vrijgemaakte wereld zorgden ook voor een andere sfeer op GPV-verkiezingsvergaderingen. Het GPV voelde de hete adem van de jonge, frisse en evangelische RPF steeds meer in de nek en wilde aantrekkelijk bleven voor de jonge vrijgemaakte kiezer. Toen het GPV op 9 april 1994 zijn campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen begon in de Bovenkerk te Kampen zong het gospelkoor Eternal joy met sopraan Barbara Lok enkele Engelstalige liederen, waaronder Shine Jesus, shine, Honour Him alone, The Rock of faith is Jesus, Come now Thy Kingdom en We beheld His glory. Hoewel er op deze vergadering ook op het orgel werd gespeeld en aan het eind het Wilhelmus werd gezongen, was het muzikale repertoire gans anders dan vroeger.[48]

    Toen het GPV in 1998 zijn 50-jarige jubileum vierde, dat tegelijk de aftrap was voor de verkiezingscampagne, was men nog een stapje verder gegaan. Zo’n 750 jongeren luisterden naar het optreden van de gospelster met oorbel Ralph van Maanen en deden spontaan de wave. Verder voerde een mimeteam voerde een mimespel op over de barmhartige Samaritaan en was er ook een asielzoekerskoor. Ten slotte zorgden senator K. Veling en ds. E. Brink voor een meditatie.[49] Het Zwolse gemeenteraadslid A. Slob, de coming man van het GPV en nummer drie op de lijst, was erg te spreken over de meditatie. De rillingen liepen over zijn rug toen de GPV’ers samen “Kom, Jezus kom, vul dit land met uw heerlijkheid. Kom Heil’ge Geest, stort op ons uw vuur” zongen.[50]

    Ter gelegenheid van het 50-jarige jubileum van het GPV verscheen er ook een gedenkboek, de bundel Het Amersfoorts Congres van 1948 onder redactie van de historici Rienk Janssens en George Harinck, waarin de oprichtingsgeschiedenis van het GPV kritisch werd besproken. Het ontstaan van het GPV volgde volgens de auteurs niet noodzakelijkerwijs uit de Vrijmaking, maar was vooral het werk geweest van een radicale groep in de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) die het liefst meteen alle banden die men nog had met de synodaal-gereformeerden wilde doorsnijden. Verbrugh had tegen de Amersfoortse conclusies gestemd en Schilder was nooit lid geworden van het GPV. J.P. de Vries, de opvolger van Jongeling als hoofdredacteur van het Nederlands Dagblad, schreef in de hoedanigheid van voorzitter van het curatorium van de Groen van Prinsterer Stichting dat de oprichting van het GPV prematuur was geweest. In 1948 was het GPV opgericht terwijl de correspondentie tussen de vrijgemaakte kerkleiders en het ARP-bestuur pas in 1949 werd afgebroken.[51]

    1998 was ten slotte ook het jaar waarin het tweede deel van Vuur en vlam verscheen. In het eerste deel deze trilogie, verschenen in 1994, werd de geschiedenis van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) vanaf de Vrijmaking tot de kerkscheuring in de jaren zestig kritisch tegen het licht gehouden. Oorzaak van de kerkscheuring in de jaren zestig zou het radicale klimaat in de vrijgemaakte kerken zijn, waardoor conflicten over bijzaken enorm op de spits werden gedreven met als gevolg dat de ‘buitenverbanders’ uit de kerk werden gejaagd. De bundel oogstte in traditioneel-vrijgemaakte kringen veel kritiek. De nieuwe vrijgemaakte historici spuugden in de bron waar ze zelf vroeger uit hadden gedronken. Door de focus op de interne conflicten zouden de jonge historici bovendien geen oog hebben voor waar het werkelijk om draaide, namelijk dat God Zijn kerk bewaarde en dat er aan de ware leer werd vastgehouden. Ook het tweede deel van de trilogie, dat handelde over het vrijgemaakte organisatieleven en twee artikelen over het GPV bevatte, lag onder vuur. Politicoloog J. Klapwijk en vooral historicus C. Sol zouden veel te negatief zijn. Vooral ds. J.M. Goedhart van het behoudende kerkblad Reformanda was kritisch:

     

    “Nergens in het hele artikel tref je ook maar énige dankbaarheid aan voor de reformatie van 1944. Die toch door de Hére gewerkt was. Immers, de Vrijmaking was van de Here òf van de mensen. Als zij van de Hére was, dan dient Hij te worden geprezen. Waar blijft in dit hoofdstuk de lof op de Here?” [52]

     

    Reformanda zag de veranderingen in de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) met vrees en beven aan en verzette zich uit alle macht tegen de openbreking van de vrijgemaakte zuil. Het was een achterhoedegevecht. In 1993 werd het GPV opengesteld voor niet-vrijgemaakte orthodox-protestanten (niet helemaal want kiesverenigingen waren vrij om hun eigen ledenbeleid te voeren) en op 22 januari 2000 werd de ChristenUnie opgericht. Hoewel GPV en RPF als organisatie nog tot 31 december 2003 bleven voortbestaan was er in 2000 de facto een einde aan het GPV gekomen.

    De ChristenUnie is een interkerkelijke partij die zich richtte op een grotere groep kiezers: niet alleen op vrijgemaakten en andere orthodoxe gereformeerden maar ook op evangelischen en katholieken. In tegenstelling tot het GPV en de RPF wilde de ChristenUnie ook daadwerkelijk invloed uitoefenen op het beleid en had de ambitie om in de regering te komen. Dit lukte in februari 2007, hoewel de kleine partij er niet in slaagde om haar ‘kroonjuwelen’ (het terugdraaien van abortus, euthanasie en het homohuwelijk) te verwezenlijken. Critici, vooral uit de hoek van de oude RPF maar ook oud-GPV’ers, vinden dat de ChristenUnie te veel compromissen heeft moeten sluiten en haar principes “terwille van de macht” heeft verkocht “voor een schotel linzenmoes”.[53]

    De 60-jarige verjaardag van het GPV op 1 april 2008 werd niet herdacht. Op 1 april 2009 werd er echter wel uitgebreid stilgestaan bij de 100-jarige geboortedag van Jongeling, die op 31 maart 1909 ter wereld was gekomen. Het Archief- en Documentatiecentrum van de Theologische Universiteit Kampen (Broederweg) organiseerde in samenwerking met het Historisch Documentatiecentrum van de Vrije Universiteit Amsterdam en het Nederlands Dagblad een congres waar journalist H. Veenhof zijn populaire Jongeling-biografie presenteerde. Het leeuwendeel van de bezoekers was 60+ en vrijgemaakt. Jongeling symboliseerde voor hen een wereld die was voorbijgegaan. Jongeling riep vooral veel nostalgie op. Biograaf Veenhof speelde hier in zijn boek handig op in. Zijn laatste hoofdstuk was getiteld: ‘What Would Jongeling Do?’ – een verwijzing naar de in evangelische kring zeer populaire WWJD-armbandjes (‘What Would Jesus Do?’) – en ging over de vraag wat Jongeling zou doen, als hij nu geleefd zou hebben. Verontruste vrijgemaakten en het Reformatorisch Dagblad zeggen namelijk wel eens dat de erfenis van Jongeling door zijn zogenaamde erfgenamen te grabbel is gegooid. Enkele prominente protestanten die Veenhof met de WWJD-raag confronteerde – onder andere Minister van Defensie E. van Middelkoop –  meenden daarentegen dat Jongeling de komst van de ChristenUnie en de veranderingen de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) zou hebben goedgekeurd en hierin zou zijn meegegaan. Veenhof onderschrijft deze visie en eindigt zijn boek met de slotzin: “Een beamer in de kerk? Hij zou het beamen.”[54]

     

    Besluit

    Het historische zelfbeeld van het GPV ontstond in de loop van de jaren veertig en vijftig. Naar analogie van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt), de ‘ware kerk’, presenteerde het GPV zich als de ware partij. Men zette een doorgaande lijn voort die bij Willem van Oranje was begonnen en via Groen van Prinsterer en Schilder uitkwam op het GPV. De nadruk op deze doorgaande nationale lijn werd in de jaren zestig sterker. In reactie op de progressievere, meer internationaal georiënteerde koers van de ARP en de culturele revolutie wierp het GPV zich op als een concentratiepunt voor een conservatief-christelijke tegenbeweging “voor vorstenhuis en vaderland”. Deze beweging werd vanwege haar militante karakter door buitenstaanders met fascisme in verband gebracht. Ze mislukte omdat verontruste vrijgemaakten het GPV zuiver wilden houden en onder geen beding wilden samenwerken met niet-vrijgemaakten. In de tweede helft van de jaren zeventig benadrukte het GPV het isolement. Het GPV was Gods volk, het nieuwe Israël, en moest uitkijken voor “aangrenzende volken”. Jongeling vergeleek in dit verband de RPF met de Samaritanen. Aan het einde van de jaren tachtig sloeg de onzekerheid toe. Het GPV zocht naar bevestiging van anderen om zijn eigen bestaansrecht te rechtvaardigen en er was verschil van mening over hoe de eigen partijgeschiedenis moest worden geduid. De geschiedenis kon ook wetenschappelijk worden geschreven. Kritische geschiedschrijving over het eigen verleden en de aantrekkingskracht van het internationaal georiënteerde evangelicalisme maakten vervolgens in de jaren negentig een einde aan het nationaal-gereformeerde historische zelfbeeld van het GPV. Veel vrijgemaakte jongeren weten tegenwoordig niet meer wie Jongeling was en het GPV zegt hun ook weinig tot niets. ‘Ouderen’, hoewel ze op sommige punten wellicht afscheid van het verleden hebben genomen, vinden het daarentegen nog wel belangrijk op de doorgaande lijn te staan. Het verleden is voor Veenhof, Van Middelkoop en de hunnen geen dwingend keurslijf meer en ze maken ook andere keuzes, maar helemaal zonder een normatief verleden durven ze ook weer niet te gaan.

     



    [1] Notulen Centrale Verbondsraad, 12 maart 1976. Notulen CVR 3 januari 1975 – 20 december 1976. Archief GPV, nr. 4. Archief- en Documentatiecentrum Kampen.

    [2] J. Kamphuis, Evangelisch isolement: over de zinspreuk “In ons isolement ligt onze kracht” ter nagedachtenis aan mr. G. Groen van Prinsterer, overleden 19 mei 1976, de vader van de antirevolutionaire richting Publicatie van de Groen van Prinsterer-Stichting nr. 30 (Groningen 1976).

    [3] Daar heb je ‘t. Politieke antwoorden voor de kamerverkiezingen van 1956, verzameld in opdracht van de Organisatie-Commissie der Antirevolutionaire Partij (z.p.,  z.j.) 56.

    [4] De Bijbel en de Drie Formuleren van Enigheid: de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels.

    [5] D. van Houdt, Kunnen we blijven samenwerken: principiële bezwaren tegen enkele artikelen van het Anti-Revolutionaire program en het z.g.n. miljoenplan, uitgesproken in de gecombineerde vergadering van drie A.R.-kiesverenigingen te Rotterdam-Zuid, op vrydag 14 november 1947 (Z.p. 1947) 30. Zie verder:

    [6] A. Zijlstra, ‘Kracht en doel der politiek. Publicatie van de correspondentie tusschen het Centraal Comité der A,R. Partij en het Amersfoortsch Comité’, De Reformatie 24 (7 mei 1949) 269-272, aldaar 272.

    [7] J. Vermeij, ‘Heilige continuïteit’, Ons Politeuma I (Oktober 1948) 6-7.

    [8] D.C. Haak, ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, Ons Politeuma 5 (december 1952) 4-6.

    [9] P. Jongeling, ‘Kerkstrijd en wereldworsteling’, Gereformeerd Gezinsblad, 6 oktober 1948.

    [10] Over Jongelings opvattingen over kerk en politiek in de jaren veertig en vijftig: E. Hooiveld, ‘Het ongedeelde leven. Het Gereformeerd Gezinsblad, 1948-1958’ in: R. Kuiper en W. Bouwman, Vuur en vlam deel 2. De organisatie van het vrijgemaakt-gereformeerde leven 1944-1994 (Amsterdam 1998) 135-174; E. Hooiveld, ‘Na de Vrijmaking de eindtijd’ in: G. Harinck red., Holwerda herdacht. Bijdragen over leven en werk van Benne Holwerda (1909-1952) ADChartas-reeks 10 (Barneveld 2005) 75-110.

    [11] A.J. Verbrugh, ‘De betekenis van het gereformeerde boek en blad voor de politiek’, in T.J. Kerpel red., De waarde van het woord. Een historische lijn in 150 jaar christelijke journalistiek (Groningen 1976) 133-210, aldaar 165-166. Verbrugh doelde, zonder dit boek uit fatsoensoverwegingen bij de naam te noemen, op het 437 pagina’s tellende boek Tenzij van oud-Kamerlid Albertus Zijlstra: A. Zijlstra, Tenzij. Schriftuurlijke beginselen voor het staatsleven (Amsterdam 1950).

    [12] P. Jongeling, Ter wille van het Koninkrijk (Groningen 1956) 7-104.

    [13] E.H. Klei, ‘Groen van Prinsterer’ in: G. Harinck, H. Paul en B. Wallet, Het gereformeerd geheugen. Protestantse herinneringsculturen in Nederland, 1850-2000 (Amsterdam 2009)

    [14] Terpstra, Controverse rond de kerk 32-34.

    [15] [P. Jongeling,] Na tien jaren 3. Geen terreinenscheiding’, Gereformeerd Gezinsblad, 3 april 1958.

    [16] [P. Jongeling,] Na tien jaren 4. Een duizelingwekkende opdracht’, Gereformeerd Gezinsblad, 4 april 1958.

    [17] Zie hierover: P. Mulder, Wij gaan op dezelfde weg Zuid-Afrika! Het apartheidstandpunt van het Gereformeerd Politiek Verbond (1960-1990). MA-scriptie geschiedenis. Rijksuniversiteit Groningen (Groningen 2009).

    [18] Den vaderland getrouwe… Verkiezingsmanifest (z.p. 1962). Zie ook: ‘Verkiezingsprogram GPV 1963’ in: P. Goossen red., Parlement en kiezer. Jaarboekje 1963-1964 (’s-Gravenhage 1963) 125-133.

    [19] Jongeling, Bij de tweesprong.  36-37; W.F. Wertheim en A.H. Wertheim-Gijse Weenink ed., Aan het volk van Nederland: het democratisch manifest (Amsterdam 1966).

    [20] P. Jongeling, Bij de tweesprong: een woord tot de natie, nu er moet worden gekozen (z.p. 1966).

    [21] Zie vooral: A.J. Verbrugh, ‘De broeders en de volksbeweging’, Ons Politeuma 20 (25 maart 1967) 41-46.

    [22] Zie hierover: J. de Bruijn, ‘Politiek en charisma. Colijn als partijleider’ in: J. de Bruijn en H.J. Langeveld red., Colijn: bouwstenen voor een biografie (Kampen 1994) 129-154.

    [23] A.J. Verbrugh, ‘De laatste wapenschouw’, Ons Politeuma 20 (4 februari 1967) 17-21.

    [24] ‘GPV-bijeenkomst bij standbeeld werd afgelast’, Winschoter Courant, 20 mei 1968; ‘Herdenking van GPV bij standbeeld afgelast. Dominee roept jongemannen op voor politie en reserve-leger’, Winschoter Courant, 20 mei 1968. Zie: Stukken herdenking Heiligerlee. Archief F. de Jong. ADC Kampen.

    [25] Wandelganger, ‘Volksplantingen overal. Parlementaria’, De Volkskrant, 31 januari 1967.

    [26] Kadercursist, ‘Een nationaal-christelijk strijdlied’, Ons Politeuma 20 (12 augustus 1967) 115.

    [27] ‘Aan het einde van de week’, NRC, 23 september 1967.

    [28] M.J.C. Blok, ‘Een GPV-lied?’, Gereformeerd Kerkblad voor Overijssel, Gelderland en Utrecht 20 (7 oktober 1967) 7.

    [29] H.P. de Roos aan de CVR, 25 september 1967. Archief P. Jongeling. Doos 1. Stukken betreffende het Gereformeerd Politiek Verbond, 1964-1977.

    [30] Algemene Gomarusliederen (Leiden z.j.) 38-39. Archief VGSL Franciscus Gomarus. Het ‘GPV Streitliet’ is geschreven door Pieter Dorland en Peter de Putter en bevatte oorspronkelijk drie coupletten. Later is het lied nog aangevuld met nieuwe coupletten.

    [31] R. Valkenburg, ‘P. Jongeling: ‘Wij mogen tot Oranje zeggen: vrees God!’’, Koers, 29 augustus 1970, 18-20, aldaar 19. Cursivering EHK.

    [32] J. Kamphuis, ‘Gezagsideologen? Toespraak op het Nat. Appèl van GPV en NEV op 24 april 1971’, Ons Politeuma 24 (22 mei 1971) 99-101.

    [33] Programma Nationaal Appèl 1971. Archief P.Jongeling, doos nr. 33, Map maart 1971 – september 1972.

    [34] C. Trimp, ‘Nationaal gereformeerd – anno domini 1973’, Ons Politeuma 26 (14 april 1973) 41-44.

    [35] W.P. Balkenende, ‘Zilveren G.P.V. werd confessioneel gesterkt’, De Reformatie 48 (7 april 1973) 212-213. Cursivering EHK.

    [36] C. Veenhof, ‘Stemmen op Jongeling?’, Opbouw 15 (16 april 1971) 19.

    [37] E.H. Klei, ‘Een kleine profeet in de politiek. Veenhofs moeizame verhouding tot het GPV’ in: G. Harinck red., ‘Niets is overbodig, niets is toevallig.’ Leven en werk van Cornelis Veenhof (1902-1983) (Barneveld 2008) 202-241, aldaar

    [38] P. Jongeling, ‘Na dertig jaar’, Ons Politeuma 31 (25 maart 1978) 58-60.

    [39] Jongeling hield zich in deze discussies afzijdig. In 1983 zei hij tegen P.A. Bergwerff en Tj.S. de Vries dat hij achter het principe van lijstineenschuiving stond. Zie: H. Veenhof, ‘Ja en nee tegen het NEV’, Denkwijzer. Studieblad van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie 9 (juni 2009) 28-32; P.A. Bergwerff en Tj.S. de Vries, Geroepen en gegaan. In gesprek met P. Jongeling (Groningen 1983) 79-85

    [40] W.J.G. Basoski e.a., G.P.V. – Hoe nu verder? Verklaring van de 10 oud-GRV-leden over de breuk in de GVR, reactie van ‘de 10’ op het GVR-Commentaar, tevens advies w.b. het antwoord op de vraag:’G.P.V. – hoe nu verder? (z.p. 1984).

    [41] J. van der Jagt, ‘Kerk en politiek. Een causaal verband’, Ons Burgerschap 37 (12 mei 1984) 65 en 80. Met de “aangrenzende volken” werden uiteraard de RPF en de SGP bedoeld.

    [42] ‘Deelnemende organisaties aan de beurs:’, Ons Burgerschap 41 (16 april 1988) 68. Deze organisaties waren: Dit Koningskind, Contactcommissie Geref. Garnizoenskerken (CCGG), Stichting Bralectah, Stichting de Luisterpost, Landelijk Verband van Evangelisatiecommissies, Gereformeerd Sociaal en Economisch Verband, Evangelisatie & Rekreatie, Nederlandse Bond van Gereformeerde Jeugdverenigingen, Bond van Gereformeerde Meisjesverenigingen, Bond voor Gereformeerde Jeugdorganisatie, Stichting GPJC, Gereformeerd Maatschappelijk Verbond, Gereformeerde Reisvereniging, Kivive, Nederlands Dagblad, Uitgeverij Oosterbaan & Le Cointre, Nederlandse Patiëntenvereniging, Vereniging ter Bescherming van het Ongeboren Kind, Stichting Hulp aan Papoea’s in nood, Stichting Canzibe Steunfonds, ZOA, Vluchtelingenzorg, De Verre Naasten, Juridisch Adviesburo Gezondheidszorg, Uitgeverij de Vuurbaak, CLIC Informatiecentrum, Vereniging van Gereformeerde Onderwijsgevenden GVOLK, Bond tegen het Vloeken, Christelijke Stichting voor Hulp aan Gewetensvervolgden en het Gereformeerd Drachter Mannenkoor.

    [43] Het GPV-kinderlied is geschreven door John Kuiper, Dick Sneep, Peter Sneep en Peter de Vries en gecomponeerd door Peter Sneep. Zie: Aanvulling GPV-archief, doos 2.

    [44] P. van de Breevaart, ‘Bescheidenheid niet grootste deugd van GPV. Fraai “Gedenkboek” houdt de gereformeerde traditie voluit in ere’, Reformatorisch Dagblad, 10 september 1988.

    [45] J. van der Jagt, ‘Een partij als geen andere (over ontstaan, grondslag en doelstelling)’ in: J. van der Jagt, H. Timmermans en A.J. Verbrugh red., Gedenkboek GPV 1948-1988 (Amstersfoort 1988) 44-65; H. Timmermans, ‘Een partij als alle andere (over veertig jaar praktisch functioneren)’ in: Van der Jagt red., Gedenkboek GPV  92-125.

    [46] H.A.F.M.O. van Mierlo, ‘GPV: meer dan folklore?’, Ons Burgerschap 41 (23 april 1988) 85.

    [47] ‘Verantwoording. Gereformeerd en bij de tijd: een sterke combinatie’, Bij de Tijd 1 (juni 1992) 3-4; J. Huijgen, ‘Op zoek naar de vuurhaard. Gereformeerden in een veranderende cultuur’, Bij de Tijd 2 (juni/juli 1994) 23-25.

    [48] Programma start GPV-verkiezingstournee 9 april 1994 Bovenkerk Kampen. Archief Richard Boddeüs. Propagandamateriaal GPV Kampen. Jaren tachtig en negentig.

    [49] ‘Foto-impressie van het gouden jubileum van het GPV’, Ons Burgerschap 51 (april 1998) 11-15.

    [50] A. Slob, ‘Op naar 6 mei’, Ons Burgerschap 51 (april 1998) 19.

    [51] R. Janssen en G. Harinck red., Het Amersfoorts congres van 1948 (Barneveld 1998).

    [52] J.M. Goedhart, Vuur en vlam II (3)’, Reformanda 9, nr. 16 (21 april 1999) 186-190.

    [53] C.G. Hoogland, ‘Partij Lont’, Nederlands Dagblad, 6 oktober 2008.

    [54] H. Veenhof, Zonder twijfel. Pieter Jongeling (1909-1985). Journalist, politicus en Prins (Barneveld 2009)

    Tags: GPV, Groen van Prinsterer, Herman Veenhof, Pieter Jongeling, Willem van Oranje
    Read More
  • Liever dood dan rood: het Centrum voor Lektuur, Informatie en Communicatie (CLIC) te Groningen in de jaren zeventig en tachtig

    0

    Ewout Klei


    In 2008 is er een begin gemaakt met de historische verwerking van de jaren zeventig en tachtig. Niet alleen verschenen dat jaar de biografieën over de minister-presidenten Joop den Uyl en Dries van Agt[1] maar er kwam ook een heftige discussie op gang over het linkse actiewezen in die periode. Aanleiding van deze discussie was de autobiografie van Wijnand Duyvendak waarin de GroenLinks-parlementariër bekende in 1985 betrokken te zijn geweest bij een inbraak in het Ministerie van Economische Zaken.[2]  Toen vlak daarna bekend werd dat hij in de jaren tachtig als redacteur van Bluf! mede verantwoordelijk was voor het terroriseren van enkele ambtenaren, was zijn positie onhoudbaar geworden en stapte hij op als Kamerlid. Na Duyvendaks gedwongen vertrek interviewde parlementair journalist Piet de Jong van het Nederlands Dagblad enkele mensen die zich toentertijd fel tegen de linkse activisten hadden verzet.[3] Eén van de geïnterviewden was Henk van der Velde van het Gereformeerd Politiek Verbond. Hij was in 1977 één van de oprichters van het Centrum voor Lektuur, Informatie en Communicatie (CLIC) te Groningen. De vrijgemaakt-gereformeerde CLIC-winkel ontpopte zich in de loop van de jaren zeventig en tachtig als rechts en christelijk actiecentrum tegen alles wat links en progressief was.

    Het CLIC-archief, dat in 2007 na de opheffing van de Vereniging CLIC naar het Archief- en Documentatiecentrum van de Gereformeerde Kerken in Nederland (vrijgemaakt) te Kampen is overgebracht, bevat prachtige documenten die treffend illustreren hoe orthodox-protestants en rechts Nederland in de jaren zeventig en tachtig op het links-progressieve offensief reageerden. In welke omgeving ontstond en opereerde CLIC? Hoe ging het CLIC te werk en met welke organisaties werkte men samen? Wat was de reactie van vriend en vijand op deze rechts-christelijke wereldwinkel? Waarom stopte CLIC er uiteindelijk mee? En wat zegt CLIC uiteindelijk over de jaren zeventig en tachtig?

     

    Polarisatie van rechts

    Het ontstaan van CLIC kan niet los worden gezien van het gepolariseerde politiek-maatschappelijke klimaat in de jaren zeventig. De progressieve partijen wilden de culturele revolutie van de jaren zestig politiek kanaliseren en hoopten dat het in 1973 aangetreden kabinet-Den Uyl dit zou doen. In het kabinet en in de Kamer kwam het regelmatig tot botsingen tussen progressieve en andere politici. Rechtse politici vonden de idealistische plannen van het kabinet maar naïef, hadden kritiek op het hoge uitgavenpatroon en het subsidiebeleid en ergerden zich aan de huns inziens selectieve verontwaardiging van links, waar men wel demonstreerde tegen de rechtse dictatuur van Augusto Pinochet in Chili en de Apartheid in Zuid-Afrika maar zweeg over de misdaden van het communisme in de Sovjetunie en China. De polarisatie werd echter niet alleen in Den Haag gevoerd maar ook daarbuiten. Het was de tijd van actiecomités en solidariteitscomités die zich inzetten voor ‘maatschappelijke bewustwording’, mensenrechten en de Derde Wereld. Deze comités werden veelal gesubsidieerd door het Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM), die op deze manier de verlinksing van de samenleving bevorderde.[4] Een bijzondere rol speelden de wereldwinkels die eerlijkere handelsverhoudingen met de Derde Wereld voorstonden en dikwijls plaatselijk en landelijk actie voerden met kerkelijke, politieke en maatschappijkritische groepen. Landelijke voorbeelden waren de acties rondom de Angola-koffie, Vietnam (steunactie voor het Medisch Comité Noord-Vietnam), rietsuiker, Chili en Suriname. Plaatselijke voorbeelden waren acties rond Tanzania, Brazilië, milieuacties, acties voor bevrijdingsbewegingen, acties tegen afbraak van woningen, tegen de vestiging van wapenindustrie etc.

    Orthodoxe christenen zagen deze verlinksing met lede ogen aan. In de jaren zeventig waren orthodoxe christenen politiek gezien meestal rechts. Dat was mede te danken aan de polarisatie. Premier Joop den Uyl was een ex-gereformeerde en gaf leiding aan het meest linkse kabinet uit de geschiedenis ooit. Ook verlinksten en/of verwaterden de grote christelijke partijen in deze jaren. De verlinksing stond niet los van de secularisatie. In reactie hierop gingen orthodoxe christenen zich niet alleen nadrukkelijker als orthodox manifesteren, maar  ook nadrukkelijker als rechts. In 1975 werd de Reformatorische Politieke Federatie opgericht, een rechtse afsplitsing van de Antirevolutionaire Partij. RPF-voorzitter P. Langeler zei in een interview het woord ‘reactionair’ te beschouwen als een geuzenaam.[5] Op hun beurt beschouwde links actievoerend Nederland orthodoxe christenen als extreem-rechts.[6]

    Het Gereformeerd Politiek Verbond, in 1948 afgescheiden van de Anti-Revolutionaire Partij en zeer nauw verbonden met de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt), reageerde aanvankelijk minder politiek op de verlinksing. Het GPV had in tegenstelling tot de RPF weliswaar zitting in de Tweede Kamer (van 1971 tot 1977 het duo Pieter Jongeling en Bart Verbrugh en van 1977 tot 1981 Verbrugh als eenling) maar de partij kende een sterke kerkelijke stroming, die nogal apolitiek van karakter was en het vooral belangrijk vond dat alles zuiver vrijgemaakt bleef. De hele wereldgeschiedenis draaide om de ware kerk. Wat er buiten de eigen kleine kerkelijke kring gebeurde was eigenlijk onbelangrijk. Een nieuwe generatie vrijgemaakten was het hier niet mee eens. Zij maakte zich grote zorgen over de snelle secularisatie van Nederland, ook al ging deze aan de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) grotendeels voorbij. Als gevolg van de polarisatie raakte een groep GPV-jongeren ook meer bij de politiek betrokken. Ze wilden echt wat voor de maatschappij en de wereld betekenen en konden daarom slecht uit de voeten met het isolement waarin hun partij en jongerenorganisatie zich bevonden. Sommige Gereformeerde Politieke Jeugd Studieclubs (GPJC’s) veranderden van studieclubs die zich bezighielden met beginselstudie in politieke jongerenafdelingen waar actie werd gevoerd. Uit de GPJC’s ontstonden in de jaren zeventig bovendien enkele andere maatschappelijke organisaties: GPJC steunt Broederschap (hulp aan gereformeerden achter het IJzeren Gordijn), het comité Zuid-Oost-Azië (hulp aan de Indochinese vluchtelingen) en het Centrum voor Lectuur, Informatie en Communicatie (CLIC), dat op 30 april 1977 in Groningen werd geopend.[7]

    CLIC was een initiatief van enkele GPJC’ers uit het vrijgemaakte studentenbolwerk Groningen die zich grote zorgen maakten over de verlinksing van hun stad, waar onder leiding van de PvdA’ers Max van den Berg en Jacques Wallage een links meerderheidscollege was ontstaan.[8] De CLIC-winkel moest een “rechts alternatief” worden voor de linkse wereldwinkels, solidariteitscomités en actiegroepen die door CRM werden gesubsidieerd en eenzijdige voorlichting over de Derde Wereldproblematiek zouden geven. CLIC gaf tegenvoorlichting. Door zich nadrukkelijk rechts op te stellen provoceerde CLIC links actievoerend Groningen. Een reactie van deze kant bleef dan ook niet uit. Alvorens de reacties van linkse en vrijgemaakte zijde op CLIC te bespreken zullen we eerst op de Vereniging CLIC en de daarbij horende informatiewinkel inzoomen.

     

    ‘Reactionair broeinest’

    In de Statuten van de Vereniging CLIC stond dat de vereniging als grondslag had “de Bijbel als Gods onfeilbaar Woord, zoals beleden in de Drie Formulieren van Enigheid die gehandhaafd worden in de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt)”. Leden van het CLIC moesten lid zijn van een vrijgemaakt-gereformeerde kerk en waren verplicht mee te werken aan het bemensen van de informatiewinkel.[9] Het CLIC had geen officiële band met het Gereformeerd Politiek Verbond. Informeel was die band er natuurlijk wel. Naast het CLIC-pand was het pand van de Stichting Gereformeerd Politiek Jongerenwerk, waar GPJC’er en CLIC-medeoprichter Klaas Nanninga een kamertje had, de CLIC-winkel werd geopend door GPV-raadslid S. de Vries en tijdens de GPV-verkiezingscampagne van 1977 was de informatiewinkel een belangrijk actiecentrum. De twee Groninger GPV-raadsleden hielden in de CLIC-winkel, temidden van honderden folders, raambiljetten en stickers, wekelijks een spreekuur voor de Groninger bevolking. Hoewel hier weinig gebruik van werd gemaakt bleek uit deze actie dat GPV en CLIC wat de vorm betreft eigenlijk wel democratisch en bij de tijd konden zijn.[10]

    Het CLIC stelde zich volgens de statuten ten doel om “informatie en voorlichting te geven over onderwerpen op kerkelijk, politiek en maatschappelijk terrein”. Hoewel politiek en maatschappij verreweg de meeste aandacht kregen, was de tweede actie van het CLIC gericht op de kerk, dat wil zeggen de vrijgemaakte kerk, en gaf de winkel informatie over vrijgemaakte kerkdiensten in het buitenland, zodat vrijgemaakten op vakantie op zondag ook op het ware adres zouden zijn. De derde actie van het CLIC, na de actie voor het GPV en voor buitenlandse kerkdiensten, was de actie tegen de Boycot Outspan Aktie (BOA). Onder druk van links had de Groninger middenstand besloten om de Zuid-Afrikaanse Outspansinaasappelen te boycotten. In Zuid-Afrika heerste immers de Apartheid en door Zuid-Afrikaanse producten te kopen zou je dit racistische systeem steunen. CLIC vond deze actie echter eenzijdig. Van een boycot zouden namelijk ook de zwarten, die volgens links door het blanke Apartheidsbewind werden onderdrukt, de dupe worden. CLIC wilde naar eigen zeggen de dialoog met Zuid-Afrika over Apartheid aangaan. Dwangmaatregelen als boycots en steun aan zwarte revolutionaire bewegingen als ANC en SWAPO waren niet gepast. Om deze ‘genuanceerde’ mening over Apartheid kracht bij te zetten, lagen er in de informatiewinkel Outspansinaasappelen in de etalage en verspreidde CLIC in samenwerking met de Nederlands Zuid-Afrikaanse Werkgemeenschap (NZAW) de folder Boycot Outspan a-sociaal.[11]

    De CLIC-winkel lag vol met informatiemateriaal. Vanaf de eerste dag werd het Nederlands Dagblad in de winkel verkocht. CLIC was het eerste losse verkooppunt van deze vrijgemaakte krant.[12] Ook verkocht CLIC bladen en brochures over landen en volken waar orthodoxe protestanten in Nederland een bijzondere band mee voelden, zoals Zuid-Afrika, Israël, de Zuid-Molukkers en de Papoea’s. Verder was het onderwerp abortus provocatus populair, omdat dit dreigde te worden gelegaliseerd. In 1978 kwam de eerste CLIC-uitgave uit, getiteld Clemens Kapuoo vermoord. Kapuoo, een politicus uit Windhoek (het huidige Namibië), was vermoord door de bevrijdingsbeweging SWAPO, in de ogen van CLIC een terroristische organisatie.[13] Het tweede nummer ging over de grote vijand van CLIC, het links-extremisme.[14] CLIC verkocht echter ook niet-politiek informatiemateriaal. Belangrijk waren de brochures van de evangelische uitgeverij Moria over onderwerpen als yoga, New Age, boeddhisme, astrologie en homeopathie en over profetieën uit het Bijbelboek Openbaring zoals het merkteken van het beest.[15] Bekend/berucht was vooral het boekje Verborgen gevaren in de popmuziek. In veel muziek zou een duivelse omkeertechniek zijn verwerkt, een boodschap die te horen zou zijn bij het terugdraaien van de muziek. De brochure-met-cassette, die bij de seculiere pers veel hilariteit veroorzaakte, ging als zoete broodjes over de toonbank bij CLIC.[16] De CLIC-winkel hoefde als non-profitorganisatie geen winst te maken maar wilde in tegenstelling tot de linkse wereldwinkels geen overheidssubsidie. Men hield de winkel draaiende dankzij de inzet van vrijwilligers (de leden dus), giften van de achterban en de verkoop van Zuid-Afrikaanse en Israëlitische wijnen, producten uit de Derde Wereld en platen met militaire marsmuziek.[17]

    CLIC werkte met een aantal rechtse en/of christelijke organisaties en personen samen. Ten eerste was er het Oud-Strijders Legioen, een ultrarechtse anticommunistische organisatie die in 1958 was opgericht door oud-strijders en het blad Stavast uitgaf. Het OSL werd groot in de hoogtijdagen van de Koude Oorlog begin jaren tachtig. Toen de vredesbeweging demonstreerde tegen het plaatsen van Amerikaanse kruisraketten op Nederlandse bodem verspreidde het OSL de sticker “Liever een RAKET in de tuin dan een RUS in de keuken!!!” en de poster “‘Liever rood dan dood’, zei de kreeft, voordat hij werd gekookt”. OSL-voorzitter Prosper Ego was zo blij met de rechtse voorlichting van CLIC dat hij toen hij in Groningen was de winkel met een bezoekje wilde vereren. Helaas was er toen niemand die op de winkel paste, zodat hij voor een dichte deur stond. In een briefje complimenteerde Ego daarom CLIC voor het feit dat er in Groningen een rechts alternatief voor de wereldwinkel bestond en hij zei te hopen dat de informatiewinkel de vriendschapsdassen Nederland-Zuid-Afrika en Nederland-Israël van de OSL zou bestellen. CLIC-voorzitter Henk Dijk schreef terug dat hij deze stropdassen graag bestelde en eindigde zijn antwoord met de woorden: “Mocht u nog eens in de buurt komen, u bent altijd welkom in het “reactionaire broeinest” dat achter de CLIC schuilgaat.”[18]

    Het OSL had banden met het Interkerkelijk Comité voor Tweezijdige Ontwapening (ICTO), dat in 1980 was opgericht in reactie op de pacifistische koers van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV). J.G. van der Land, ICTO-vertegenwoordiger van Groningen, had grootste plannen, waar hij ook graag CLIC in wilde betrekken. Hij wilde dat de informatiewinkel het ICTO-depot voor de noordelijke regio’s zou worden en een CLIC-ICTO-combinatie vormen tegenover de IKV-vredeswinkel in het oude politiebureau. Op een CLIC-ledenvergadering zei een lid dat men wel moest uitkijken voor Van der Land.[19] Deze waarschuwing kwam niet uit de lucht vallen. Van der Land was betrokken bij de oprichting van veel christelijke organisaties – naast ICTO ook de RPF, de Vereniging van bij het Onderwijs betrokken Christen-Ouders (VOCO) en de Christelijke Stichting voor Hulp aan Gewetensvervolgden (CSHG) – maar werd na verloop van tijd door deze organisaties geroyeerd vanwege zijn eigenzinnige optreden.[20] Querulant Van der Land stond garant voor trammelant. Omdat hij lid was de Nederlands Gereformeerde Kerken kon hij geen lid worden van de Vereniging CLIC. Wel trad hij een tijdlang op als adviseur van de werkgroep Christelijke Alternatieven Voor Amnesty International (CAVAI), waaruit in 1980 de zojuist genoemde CSHG zou voortkomen.[21] Volgens Van der Land was de wereldwijde mensenrechtenorganisatie Amnesty International geen neutrale organisatie. Amnesty zou onvoldoende onderscheid maken tussen martelen en rechtmatige straffen, wel politieke oordelen vellen over rechtse regimes zoals die van Chili en Zuid-Afrika, maar niet over linkse regimes. Ook zou de organisatie met extreem-linkse groepen samenwerken. Van der Land concludeerde hieruit dat een “bijbelgetrouw christen” geen lid van Amnesty kon worden.[22]

    De in januari 1980 opgerichte CSHG zette zich in voornamelijk in voor vervolgde christenen achter het IJzeren Gordijn. In de CLIC-winkel kon men handtekeningen zetten voor christenen die gevangen zaten, zoals ‘de zeven van Moskou’ die sinds 1978 in de Amerikaanse ambassade van Moskou verbleven en wachtten op een uitreisvisum.[23] In 1986 bracht de CSHG samen met de organisaties Schreeuw om Leven (een radicale prolife organisatie van EO-directeur L.P. Dorenbos) en Christenen voor Israël de krant Anno domini 1986 uit, in het kader van een studie- en bezinningsdag van de Evangelische Omroep getiteld ‘Leven in profetisch perspectief’. De legalisering van abortus provocatus in 1981, de dreigende legalisering van euthanasie, het Voorontwerp van de Algemene Wet Gelijke Behandeling (waardoor christelijke scholen zouden worden verplicht om homoseksuelen niet langer te weigeren) en de veroordeling van het echtpaar Lucas en Jenny Goeree (die in een evangelisatiefolder schreven dat de joden de Holocaust over zichzelf hadden afgeroepen) waren in de ogen van de EO tekenen des tijds die er op wezen dat orthodoxe christenen in Nederland straks misschien ook zouden worden vervolgd.[24] De CSHG had zich al eerder met deze zaken beziggehouden. In 1981 stuurde de organisatie een brief aan de minister van Justitie waarin de vrees werd uitgesproken dat christelijke verpleegkundigen en artsen zouden worden ontslagen als ze vanwege hun geweten niet meewerkten aan een abortus. Als zij inderdaad werden ontslagen dan verschilde Nederland volgens de Stichting principieel niet van de Sovjetunie. Daar was immers ook geen gewetensvrijheid.[25]

    De CSHG bestond uit vijf werkgroepen. De werkgroep van Juristen bood aan vervolgde christenen en joden juridische bijstand. De Landelijke Wallenberg-groep zette zich in voor de mensenredder Raoul Wallenberg, die in de Tweede Wereldoorlog tienduizenden joden het leven redde maar door de Sovjetunie was gearresteerd op verdenking van spionage en daarna was verdwenen. De Landelijke Jongeren Werkgroep zette zich in voor de jongeren onder de vervolgden. De Werkgroep ‘Laat mijn volk gaan’ zette zich in voor de vervolgde joden in de Sovjetunie. Dorkas-Hulp zorgde ten slotte voor materiële hulp aan joden en christenen, vooral in Oost-Europa. Deze werkgroep groeide uit tot een zelfstandige organisatie, Dorkas Hulp Nederland. In 1997 werd de CSHG omgedoopt in Jubilee Campaign Nederland, een christelijke mensenrechtenorganisatie die wél wilde samenwerken met Amnesty.[26] De aanvankelijk gezochte antithese bleek in de praktijk dus toch niet zo goed te werken.

    Behalve van bovenstaande organisaties had CLIC materiaal van (onder andere) de Stichting Informatie en Voorlichting (STIVO), de Stichting Vredes Politiek (SVP), het Hervormd Beraad Vredesvraagstukken, Stichting Bijbel en Vredesvraagstukken, de Stichting Comité “Stop de SS-20-raket”, de Nederlands-Zuidafrikaanse Vereniging (NZAV), de Stichting tot Herstel van Kulturele Betrekkingen Nederland-Zuid-Afrika (Zuid-Afrika), Help Afghanistan en het Komitee Afghanistan Vrij, de Stichting Hulp Papoea’s in Nood, het Verenigd Aktie Komitee Vietnamese Vluchtelingen in Nederland, de Stichting Comité Vladimir Boekovski (die een Tweede Wereldwinkel met informatie over de Sovjetunie had aan de Ceintuurbaan 211 in Amsterdam), de Nederlandse Nietrokersvereniging CAN, het Reformatorisch Interkerkelijk Bezinningsverband (RIB), Goed Werk, de Commissie Steun Broederschap Spanje van de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) te Bussum, ACAT-Nederland (Actie van Christenen voor Afschaffing van Marteling, de Nederlandse afdeling van Action des Chretiens pour l’Abolition de la Torture), Kruistochten/Open Doors, Rainbow/Schreeuw om Leven, Christenen voor Israël, de Landelijke Vereniging tot Behoud van de Waddenzee, Stichting Tear Fund Nederland, het Beraad Geestelijke Vrijheid en de Nederlandse Vereniging tot Bevordering van de Zondagsrust en Zondagsheiliging.

    De verschillende organisaties waren bijna allemaal christelijk en/of rechts. CLIC was echter niet in alles rechts en maakte zich net als veel linkse mensen zorgen over het milieu. Dit deed vooral Meine Jansma. Als christen moest je volgens hem goed met Gods schepping omgaan. Hoewel zijn achterliggende motivatie om voor het behoud van het milieu te zijn dus verschilde met die van linkse milieuactivisten en hij zich als gezagsgetrouw christen ook nooit zou vastketenen aan het spoor om bepaalde transporten tegen te houden, kon hij zich erg vinden in de visie van links op het milieu. Zo pleitte Jansma voor ecologie als verplicht vak op school en was verder voor schone productiemethoden, autoloze zondagen, verplichte isolatie bij nieuwbouw, bevordering kringloopsysteem, afbouw batterijsysteem voor dieren en het tegengaan van dierenleed.[27] Ook Piet de Jong en Ben Bolhuis vonden duurzaamheid belangrijk. In de schappen lagen daarom niet alleen de boeken van de groene econoom Peter Nijkamp maar CLIC verkocht ook spullen van de Vereniging tot Behoud van de Waddenzee. Toen deze vereniging er in 1980 echter achter kwam dat de CLIC-winkel ook Zuid-Afrikaanse producten verkocht wilde ze CLIC verbieden om nog langer haar Waddenzeespullen te verkopen. De linkse Waddenzeevereniging wilde niet met de Apartheid geassocieerd worden. CLIC was uiteraard boos over de beslissing omdat de Waddenzee en Zuid-Afrika niets met elkaar te maken hadden. Een jaar later werd het conflict echter opgelost en lagen de Waddenzeespullen gewoon weer in de winkel.[28]

    Een jaar eerder had er zich een conflictje voorgedaan over het boekenaanbod. Meine Jansma had er moeite mee dat CLIC ook enkele boeken verkocht die “anti-christelijk” zouden zijn, zoals 1984 van George Orwell en Sociale Actie van Piet Reckman. Henk Dijk was het daar niet mee eens en vond dat niet-christelijke lectuur gewoon verkocht mocht worden door het CLIC, mits men tijdens het toelichtende verkooppraatje zei wat er niet aan klopte. Mensen die bepaalde literatuur wilden aanschaffen waren hier in de eerste plaats zelf verantwoordelijk voor.[29] Henk Dijk trok aan het langste eind en CLIC bleef (uiteraard niet zonder een waarschuwing vooraf) ook linkse boeken verkopen. Ten aanzien van het krantenaanbod was men strenger. Naast het Nederlands Dagblad verkocht CLIC ook het Reformatorisch Dagblad en het NRC-Handelsblad, maar het synodaal-gereformeerde dagblad Trouw en de linkse Volkskrant werden door de winkel geweerd.[30]

     

    ‘De beuk erin’

    Toen de vrijgemaakte jongeren in 1977 bekend maakten van plan te zijn een informatiewinkel op te richten reageerde de plaatselijke kiesvereniging van het GPV hier niet zonder meer positief op. Enkele bestuursleden hadden nogal wat “principiële bezwaren” tegen CLIC, hoewel ze dit niet specificeerden.[31] De vrijgemaakt-gereformeerde predikant Douwe van Dijk, die in Groningen zeer veel gezag genoot, vond het initiatief ook maar niets en noemde CLIC en de Vereniging Evangelisatie & Recreatie (waarin veel jonge vrijgemaakten actief waren, die zich meer wilden richten op de buitenwereld) denigrerend “modeverschijnselen”.[32] CLIC richtte zich – ondanks het feit dat de Vereniging voor niet-vrijgemaakten gesloten was – op de buitenwereld en werd ervan verdacht het kerkgebonden isolement te willen doorbreken. Dat wilden traditionele vrijgemaakten persé voorkomen. Als de kerk en de vrijgemaakte organisaties maar zuiver vrijgemaakt bleven, dan was alles goed.

    Vooruitstrevende vrijgemaakten konden het initiatief van CLIC daarentegen wel waarderen. In 1979 wilden enkele personen in Rotterdam ook een CLIC oprichten. Deze winkel stond op dezelfde grondslag als CLIC-Groningen maar in het optreden naar buiten toe wilde men daar wat anders. In Groningen was men bang dat de Rotterdamse vrijgemaakte informatiewinkel in oprichting de goede naam van CLIC zou aantasten. Dat gebeurde echter niet, want de plannen voor een Rotterdamse CLIC liepen op niets uit.[33] Meer succes had men in 1981 in Dordrecht, waar vrijgemaakte jongeren de informatiewinkel ‘De Bron’ oprichtten. Deze winkel liep echter slecht en was slechts twee dagen in de week open.[34] Niet-vrijgemaakte orthodox-protestanten konden het CLIC-initiatief in de regel wel waarderen. Het Reformatorisch Dagblad en het opinieblad Koers schreven enthousiast over de CLIC-winkel.[35] Naar aanleiding van een televisie-uitzending over CLIC, die op 4 februari 1983 door EO-Tijdsein werd uitgezonden, richtten jongeren van Youth for Christ in Deventer bovendien de informatiewinkel ‘De Tip’ op, een project van baanloze jongeren die zich wilden inzetten voor de verspreiding van informatie en producten van diverse ideële organisaties.[36]

    Doordat CLIC zich zeer rechts opstelde ten aanzien van Zuid-Afrika en de Koude Oorlog provoceerde de vrijgemaakte informatiewinkel links actievoerend Groningen. Ten tijde van Outspanactie kwamen er af en toe mensen over de vloer die protesteerden tegen de steunbetuiging van CLIC aan Zuid-Afrika. De CLIC-medewerkers moesten dan uitleggen dat de verkoop van producten uit Zuid-Afrika niet betekende dat men het in alles met de Apartheid eens was, maar deze uitleg werd niet geaccepteerd. Uit de logboeken die de vrijwilligers in de CLIC-winkel elke dag bijhielden bleek dat de CLIC-medewerkers een gesprek over apartheid met linkse mensen bij voorbaat al zinloos vonden.[37]

    Hoewel CLIC met haar acties discussie probeerde uit te lokken was er in het gepolariseerde politiek-maatschappelijke klimaat eigenlijk geen echte discussie mogelijk. Het was zwart of wit. Naar CLIC-medewerkers die moeite hadden met het pro-Zuid-Afrikabeleid van de informatiewinkel werd niet geluisterd. In 1985 was Reina Wiskerke lid geworden van het bestuur van CLIC, omdat ze vrijgemaakt was en betrokken bij de Derde Wereld, maar ze vond de winkel veel te rechts. Ze hoopte dat CLIC wat genuanceerder zou worden maar dit lukte niet en ze bedankte daarom als lid. Volgens haar evalueerden CLIC-leden en het bestuur hun eigen beleid niet en werd er over fundamentele zaken niet gediscussieerd:

    De verkoop van Z.A.-wijnen geeft de indruk dat CLIC het apartheidssysteem ondersteunt. Ik hoor nu al de protesten van de lezer: ‘Nee, we ondersteunen het beleid niet, we willen alleen de ekonomie aldaar steunen om zo een vreedzame oplossing naderbij te brengen… We willen ons alleen uitspreken tegen boykotakties…’ Ik blijf er echter bij dat de verkoop van de wijnen provocerend is, omdat het publiek de boodschap erachter anders opvat. Het provocerende ervan ligt mede in het feit dat de apartheid ook met aloude christelijke bekeringstheorieën is verdedigd. Het verband is dan snel gelegd: CLIC is toch ook een christelijke organisatie? Het christendom is in het verleden al te vaak geassocieerd met kwalijke praktijken, ik wil niet meer meewerken aan de versterking van dit image. [38]

    Een belangrijke reden waarom Wiskerkes klacht niet serieus werd genomen was dat CLIC niet wilde buigen voor de linkse actievoerders. Ook zij zagen het nut van discussie met andersdenkenden niet in. Naar aanleiding van de Outspanactie werd in 1978 de etalage van de CLIC-winkel besmeurd met de tekst: “CLIC=fascisme” en werden bovendien twee hakenkruisen aangebracht.[39] In de nacht van 11 op 12 mei 1983 werd de winkelruit van CLIC met een halve baksteen ingegooid[40], op 21 januari 1984 werd de ruit opnieuw ingegooid, nu met een steen van zware basaltklei van 15 à 20 kilogram[41], op 6 september 1985 werd er een verfbom gegooid, nadat een steen tegen de ruit was afgeketst, en in de nacht van 26 op 27 januari 1986 sneuvelde de winkelruit ten slotte opnieuw. Om dit soort acties in de toekomst te voorkomen schafte men in 1986 een rolluik aan, zodat de winkelruit niet meer bloot stond aan vernielingen.[42]

    In het linkse actieblad Bluf! stond een verslag van de actie tegen de CLIC-winkel, die ook in het Zwarte-weekblad voor vage revoos van 14 september 1985 was opgenomen:

     

    In de nacht van 6-9-’85 hebben wij de voorgevel van het CLIC, Nieuwe Ebbingestraat 159 in Groningen, bewerkt met verfbommen. Het was de bedoeling de ruit in te gooien en daarna de inventaris met de verfbommen kennis te laten maken, maar de steen sprong terug van het plexiglas. Iets waar we de volgende keer rekening mee zullen houden. Het lijkt zo mooi, truitjes in de etalage met daarop: ‘wees wijs met de Waddenzee’. Wie kan daar nou iets tegen hebben? Anders wordt het wanneer je binnen een kijkje gaat nemen. Tussen de tijdschriften vind je ‘Stavast’, het blad van de neo-fascisten van het OSL en tussen de artikelen wijn uit Zuid-Afrika. Om wat te doen tegen het apartheidsregime, is het nodig niet alleen maar over onze verontwaardiging te vertellen. We moeten ook de medeverantwoordelijken voor een dergelijk regime hier in onze omgeving aanpakken. Vandaar. Laat je niet tegenhouden! Zorg dat ze last van je hebben!

    Met groeten,

    Hit en Run.[43]

     

    Naar aanleiding van deze actie bracht iemand van het Groninger actieblad De Lawine bij daglicht een normaal bezoekje aan CLIC, en schreef hier een eigenlijk best wel vriendelijk stuk over. Dit lag ook aan de CLIC-medewerkers, die zich erg vriendelijk en meegaand opstelden en hun eigen standpunten opeens lieten varen. Rolf van der Woude, tweede voorzitter van de Vereniging CLIC, zei dat de informatiewinkel beslist spullen van de racistische Centrumpartij zou weigeren (dit is aantoonbaar onjuist, want CLIC had in 1981 van alle politieke partijen dus ook van de Centrumpartij twintig exemplaren van het verkiezingsprogramma besteld).[44] Ook steunde CLIC volgens hem de apartheid niet. Men was juist tegen polarisatie. Op de vraag van De Lawine waarom men dan toch Zuid-Afrikaanse wijnen verkocht en of het niet beter was om de wijnen uit het assortiment te verwijderen antwoordde H. Dijk met een grap: “Geen gek idee. Dat zou betekenen dat we de hele voorraad zelf moeten opdrinken.” [45]

    Naar aanleiding van het aanslagje op de CLIC-winkel op 6 september en de aanslag van de Revolutionaire Anti-Racistische Actie (RaRa) op 17 september op het Makro-filiaal in Amsterdam[46] stelde GPV-Kamerlid Schutte op verzoek van CLIC vragen aan de minister van Justitie over de inhoud van het blad Bluf! Frits Korthals Altes antwoordde de zorgen van het GPV te delen, ook van mening te zijn dat het blad soms strafbare uitlatingen deed, en dat het Openbaar Ministerie maatregelen had getroffen ter intensivering van de opsporing.[47]

    Nadat begin 1986 het rolluik was geplaatst werd de CLIC-winkel niet meer aangevallen. Wel stuurde iemand uit het linkse actiewezen in juni 1987 een dreigbrief omdat CLIC, ondanks de opmerking van Dijk, nog steeds Zuid-Afrikaanse wijnen verkocht:

     

    Mensen van de CLIC,

     

    In jullie fascistisch zaakje bevindt zich o.a. wijn uit het rassistische en fascistische Zuid-Afrika; daarmee steunen jullie een terreur en moordbewind; dat moet afgelopen zijn; jullie krijgen nog de kans om voor vrijdag alle wijnen uit Zuid-Afrika, gekweekt door uitbuiting van onze zwarte broeders uit jullie zaakje te verwijderen; als dat niet gebeurt dan merken jullie wel heel wat meer dan alleen wat verfspatten; dan gaat de beuk erin, dat gaat je tienduizenden kosten; gebruik dus je verstand; vrijdag om 8 uur alles weg ;;;;; of ;;;;;;;;;;; denk goed na; anders krijg je er spijt van. Er komt iemand kijken als koper. Het verwijderen geldt ook de fascistische literatuur over Zuid-Afrika. Weg met het fascisme.

     

    Amandla. [48]

     

    Het bleef echter bij dit dreigement.

     

    ‘De saamhorigheid is verdwenen’

    De Nederlandse politieke verhoudingen waren in de jaren zeventig en begin jaren tachtig flink gepolariseerd. Met de komst van het kabinet-Lubbers in 1982 en diens no-nonsense beleid, het einde van de kruisrakettendiscussie in 1985 en het vertrek van PvdA-leider Den Uyl uit Den Haag een jaar later kwam er langzaam een einde aan de polarisatie en verzakelijkte de politiek. Idealisme en ideologische gedrevenheid waren iets van vroegere tijden. Deze ontwikkelingen gingen niet aan CLIC voorbij. Vanaf medio jaren tachtig kampte de Vereniging CLIC met afnemend elan en toenemende vergrijzing. Op de ledenvergadering van 27 juni 1986 klaagde men dat het enthousiasme van het begin nu een beetje voorbij was.[49] Op de ledenvergadering van 21 november kwam de vergadering hier op terug. Volgens Henk Dijk was er maar een “klein getal der vromen”. Slechts enkele idealisten zetten zich volgens hem voor CLIC-winkel in: “We keken bij ‘links’ hoe zij het deden; meestal zaten ze in smerige winkeltjes. Men sluit in linkse kring de poorten, het gaat daar ook niet meer zo goed. In christelijke kring worden diverse goede initiatieven te weinig ondersteund.”[50] In het jaarverslag van 1986-1987 werd hardop de vraag gesteld hoe lang de winkel nog zou kunnen blijven voortbestaan.[51] Het zou echter tot 2007 duren voordat men er definitief mee stopte. CLIC leidde een kabbelend voortbestaan, de leden vergrijsden en de omzet daalde geleidelijk. In het jaarverslag van 1992-1993 stond dat scholieren en studenten nauwelijks meer belangstelling hadden voor de winkel. In 1995-1996 bracht CLIC zijn laatste echte jaarverslag uit. Daarna kwamen er alleen nog maar financiële verslagen. Mede omdat de informatiewinkel de laatste twee jaar verlies maakte besloot de Vereniging in 2007 zich op te heffen. 50% van de baten ging naar Woord en Daad, 25% naar Open Doors en 25% naar Jubilee Campaign. Dorcas Hulp kreeg de winkelvoorraden.[52]

    Naar aanleiding van naderend einde van CLIC, dat op 2 juni 2007 voor het laatst open zou zijn, interviewde het Nederlands Dagblad Henk Dijk, die de laatste jaren hét gezicht van de winkel was. Dijk betreurde het dat de ideologieën na 1989 hadden afgedaan: “In de tijd van de verzuiling stonden mensen samen ergens voor, of ze nu links waren, of rechts. Die saamhorigheid is nu helemaal verdwenen. Iedereen is in de ban van liberalisme en kapitalisme.” Als voorbeeld noemde Dijk GroenLinks. Deze partij was onder andere uit de Communistische Partij Nederland voortgekomen maar noemde zich nu liberalistisch. Volgens Dijk was het aan dit liberalistische en individualistische klimaat te danken dat het steeds lastiger was geworden om nog vrijwilligers te krijgen. In de jaren zeventig hielden studenten de winkel draaiend, maar nu was er geen jongere meer die iets wilde doen.[53]

     

    Balans

    De CLIC-winkel was reactionair en vooruitstrevend tegelijkertijd. De vrijgemaakte informatiewinkel ontstond enerzijds in reactie op het linkse politiek-maatschappelijke klimaat in Groningen en maakte reclame voor ultrarechtse organisaties als het Oud-Strijders Legioen, maar CLIC nam wel de linkse methoden van actievoeren over en wilde ook dat de mensen zich meer maatschappelijk bewust werden en zich zouden interesseren voor de Derde Wereld. De informatiewinkel stond daarom tussen twee vuren in, namelijk dat van links actievoerend Groningen dat CLIC vanwege de steun aan Zuid-Afrika fascistisch vond, en dat van de traditionele vrijgemaakten die het kerkgebonden isolement voorstonden. Vooruitstrevende vrijgemaakten en niet-vrijgemaakte orthodoxe protestanten hadden daarentegen veel waardering voor CLIC en zagen dit als een wapenopslagplaats voor de strijd tegen linkse en progressieve krachten. CLIC kan niet los worden gezien van het gepolariseerde klimaat van de jaren zeventig en begin jaren tachtig. CLIC ontstond uit reactie op dit klimaat en droeg er ook aan bij door zich sterk antithetisch op te stellen. Toen het maatschappelijk-politieke klimaat in de loop van de jaren tachtig verzakelijkte was dit het begin van het einde voor CLIC, dat het immers van idealistische vrijwilligers moest hebben.

    Ter gelegenheid van het besluit van CLIC om zichzelf op te heffen bracht de vereniging een afscheids- en jubileumboek uit, waarin oude herinneringen werden opgehaald. Piet de Jong van het Nederlands Dagblad schreef dat CLIC achteraf gezien niet altijd de juiste balans kon vinden tussen een reactionaire, contrarevolutionaire opstelling en een “antirevolutionair geluid”. Hij nam een beetje afstand. Dat deed ook zijn collega Willem Bouwman, die de Moria-brochures en het reactionaire orgaan StaVast van het OSL eufemistisch “bezwaren tegen de geest der eeuw” noemde, daarmee verwijzend naar het pamflet uit 1823 van Isaäc da Costa. Bouwman verbaasde zich echter vooral over de aantrekkingskracht van CLIC op “allerlei types (…) die geschapen waren om actie te voeren of die in onmin leefden met de bestaande orde, met de mensen om hen heen en soms ook met zichzelf”, waarmee hij onder andere doelde op Van der Land. Bouwman heeft hier een punt, want het meest opvallende van CLIC, en dat geldt misschien ook wel voor andere actiecentra (links dan wel rechts), is dat het een walhalla is voor extremisten, querulanten en vrijdenkers. In de loop van de jaren tachtig zijn de politiek-maatschappelijke verhoudingen genormaliseerd. Voor de politieke besluitvorming en Neêrlands economie was dit ongetwijfeld een zegen, maar ons land werd hierdoor wel een beetje saaier.



    [1] A. Bleich, Joop den Uyl 1919-1987, dromer en doordouwer (Amsterdam 2008); J. van Merriënboer, P. Bootsma en P. van Griensven, Van Agt biografie. Tour de force (Amsterdam 2008).

    [2] W. Duyvendak, Klimaatactivist in de politiek (Amsterdam 2008).

    [3] P.H. de Jong, ‘‘Links duldde in de jaren tachtig geen tegenspraak’’, Nederlands Dagblad, 22 augustus 2008.

    [4] A. Verbeij, Tien rode jaren. Links radicalisme in Nederland 1970-1980 (Amsterdam 2005) passim.

    [5] R. Valkenburg, ‘Piet Langeler: N.E.V.’er. Nederlandse maatschappij naar de afgrond door fanatiek “omturnen”’, Koers (9 mei 1975) 29-31.

    [6] Antifascistisch kollektief, De rechterkant van Nederland. Een overzicht van extreemrechtse en fascistische verschijnselen in Nederland (Amsterdam 1983) 13. Het Antifascistisch Kollektief onderscheidde extreem-rechts in drie stromingen, namelijk de rechts-christelijke, de autoritair-rechtse en de fascistische richting.

    [7] ‘Verenigingsnieuws’, Ons Burgerschap/Jeugd & Politiek 31 (15 april 1978) 78-79.

    [8] B. de Vries, ‘Politiek en bestuur in een stroomversnelling’, in: M. Duijvendak en B. de Vries red., Stad van het Noorden. Groningen in de twintigste eeuw Groninger Historische Reeks, nr. 25 (Assen 2004) 399-448.

    [9] CLIC. Statuten. Regeling adviseurschap. Archief en Documentatiecentrum Kampen. Archief CLIC, AD, nr. 303. Doos 1.

    [10] K. Nanninga, Verslag van een jaar CLIC aktiviteiren. (1977-1978). Archief CLIC, doos 1.

    [11] Verkoop van produkten uit Zuid-Afrika (apart instructiestencil). Archief CLIC, doos 1; H. van der Velde, ‘NZAW en CLIC in ’t geweer tegen Outspan Boycotactie’, Zuid-Afrika nú (september 1977) 1. Archief CLIC, doos 11.

    [12] G.J. ten Heuw aan H. Dijk, 22 mei 2007. Archief CLIC, doos 22.

    [13] De South West Africa People’s Organisation streed tegen de bezetting van Zuid-West Afrika door het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. Tegenwoordig is SWAPO de regeringspartij van Namibië.

    [14] CLIC nieuwsbrief 1. Clemens Kapuoo vermoord. CLIC nieuwsbrief 2. Links-extremisme. Archief CLIC, doos 20.

    [15] http://www.moria.importantia.com/index.html

    [16] Jaarverslag 1984-1985. Archief CLIC, doos 1; zie ook: J.L. van Baaren (83) overleden’, Nederlands Dagblad, 20 maart 1998.

    [17] Wat is CLIC? November 1980. Archief CLIC, doos 3; H. van der Velde aan J.G. Reuchlin, 10 november 1978. Kopie. Archief CLIC, doos 2.

    Toen in 1977 Verbrugh de nieuwe lijsttrekker van het GPV werd wilde hij graag dat op het Nationaal Appèl, de grote verkiezingsbijeenkomst van de partij tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen, in de pauzes militaire marsmuziek werd gedraaid. Zie: Notulen CVR 18 februari 1977. Notulen CVR 19 januari 1977 – 7 december 1978. ADC Kampen. Archief GPV, nr. 5.

    [18]P.J.G.A. Ego aan CLIC, 10 november 1979; H. Dijk aan P.J.G.A. Ego, 16 november 1979. Kopie. Archief CLIC, doos 2.

    [19]Notulen vereniging CLIC, 9-12-’81; Notulen ALV vereniging CLIC, 4-3-’82. Archief CLIC, doos 1.

    [20] ‘Uitspraak in kort geding voor Groninger rechtbank: J.G. van der Land mag niet meer optreden als secretaris VOCO’, Nederlands Dagblad, 30 maart 1983.

    In 1986 werd Van der Land bovendien ontslagen als docent maatschappijleer, omdat hij een homoseksuele leerling een “vuile aids-verspreider” had genoemd. Zie: ‘De Nieuwe Partij’, Nomen Nescio, 14 oktober 1993.

    [21] Notulen ALV CLIC, 16-1-’80. Archief CLIC, doos 1.

    [22] J.G. van der Land, ‘De geest en achtergronden van Amnesty International’, Opbouw 22 (9 juni 1978) 182-183.

    [23] Actiekrant vrijheid voor de zeven van Moskou. Special van ‘Zon der gerechtigheid’, tweemaandelijks contactblad van de Christelijke Stichting voor Hulp aan Gewetensvervolgden 4e jaargang, nr. 1 (januari/februari 1983). Archief CLIC, doos 11.

    [24] Anno domini 1986. Bijlage voor Christenen voor Israël / Zon der Gerechtigheid / Schreeuw om Leven.  Archief CLIC, doos 12.

    [25] Christelijke Stichting voor Hulp aan Gewetensvervolgden aan de minister van Justitie, z.d. 1981. archief CLIC, doos 18.

    [26] Persbericht Jubilee Campaign Nederland. Gezamenlijke actie voor vrijlating van christenen in Vietnam, februari 1999. Archief CLIC, doos 22.

    [27] Meine [Jansma], Gedachten over de verhouding tussen mens en schepping, 24-5-80. Archief CLIC, doos 1.

    [28] Verslag van de CLIC-activiteiten van 1 mei 1980 t/m 30 april 1981; Jaarverslag 1981-1982. Archief CLIC, doos 1.

    [29] Notulen ALV CLIC, 21-9-’79. Archief CLIC, doos 1.

    [30] P. Vangert, ‘CLIC voor uw geestelijke weerbaarheid’, Koers, 28 september 1984.

    [31] Notulen bestuur GPV Groningen, 16 februari 1977. Archief GPV, nr. 270. Notulenboek Gereformeerde Kiesvereniging “Schrift en Belijdenis” Groningen. Maart 1975 – maart 1989.

    [32] Logboek I. 1e jaargang ’77-’78. 4 augustus 1977. Archief CLIC, doos 5.

    [33] Notulen ALV CLIC, 21-9-’79 en Bestuursmededelingen 20-8-’79 en 4-9-‘79. Archief CLIC, doos 1.

    [34] Jaarverslag 1981 Vereniging Informatiecentrum De Bron. Archief CLIC, doos 3; Notulen ALV CLIC, 16-4-’82. Archief CLIC, doos 1.

    [35] ‘Christelijk tegengewicht aan linkse propaganda. Alternatieve wereldwinkel CLIC in Groningen’, Reformatorisch Dagblad, RD-plus, 6 juli 1979; P. Vanger, ‘Clic voor uw geestelijke weerbaarheid’, Koers 28 september 1984.

    [36] Notulen CLIC, 22-4-’83. Archief CLIC, doos 1. C. Rijke aan geachte lezer, oktober 1983. Archief CLIC, doos 3.

    [37] Logboek I. 1e jaargang ’77-’78. 17 september 1977. Archief CLIC, doos 5.

    [38] R. Wiskerke aan het bestuur van CLIC, 20 augustus 1985. Archief CLIC, doos 4.

    [39] ‘Ruit CLIC-winkel in Groningen besmeurd’, Nederlands Dagblad 15 juni 1978.

    [40] Gemeentepolitie Groningen, aangifte van vernieling, 12 mei 1983. Archief CLIC, doos 1.

    [41] Gemeentepolitie Groningen, aangifte terzake van vernieling, 21 januari 1984. Archief CLIC, doos 1.

    [42] Jaarverslag CLIC 1985-1986. Archief CLIC, doos 1.

    [43] ‘Anti-apartheidsaxie’, Bluf!, 12 september 1985.

    [44] H. Dijk aan Centrumpartij, 25 april 1981. Kopie. Archief CLIC, doos 3. Zie verder: Middenweg 81:3. Niet rechts, niet links. Verkiezingsnummer II. Orgaan van de Centrumpartij. Archief CLIC, doos 20.

    [45] S. Wijsman, ‘CLIC een Wereldwinkel?’, De Lawine, 1 oktober 1985.

    [46] Zie: ‘Krakers en autonomen dreigen met nieuw geweld: “Hoe lang kunnen we hiermee nog ongestraft doorgaan?”’, Nederlands Dagblad, 27 september 1985.

    [47] E. van Middelkoop aan H. Dijk, 7 november 1985. Archief CLIC, doos 15.

    [48] Dreigbrief. Archief CLIC, doos 15. De brief is niet gedateerd maar is volgens een proces verbaal op 18 juni 1987 of eerder binnengekomen.  Amandla is een woord uit het Xhosa en Zulu en betekent “kracht/macht”. Het woord werd veel gebruikt als strijdkreet in het verzet tegen de Apartheid onder andere door het ANC.

    [49] Notulen ALV CLIC, 27-6-1986. Archief CLIC, doos 1.

    [50] Notulen ALV CLIC, 21-11-1986. Archief CLIC, doos 1.

    [51] Jaarverslag vereniging CLIC 1986-1987. Archief CLIC, doos 1.

    [52] Groningen, 24 mei 2007. Archief CLIC, doos 23.

    [53] P. Sneep, ‘‘De saamhorigheid is verdwenen’’, Nederlands Dagblad, 23 mei 2007.

    Tags: CLIC, GPV, links, rechts, RPF
    Read More